Mon amour ne demek? Neden ma amour değil de mon amour
Mon amour “aşkım, sevgilim” demek. Larousse, TLFi ve Académie française'e göre neden mon denir, neden ma amour yok ve je t'aime ile farkı ne.
Mon amour “aşkım, sevgilim” demek. Fransızcada bir sevgiliye, bazen bir çocuğa seslenirken kullanılan hitap, kelime kelime “benim aşkım”. Larousse amour maddesinin altıncı anlamını tam bu kullanıma ayırıyor: “sevilen kişi (özellikle hitaplarda): Mon amour”. Türkçe konuşanın takıldığı yer ise dilbilgisi: neden ma amour değil de mon amour? Cevabın iki katmanı var ve ikisi de sözlüklerde yazılı: amour tekilde eril bir isim, üstelik dişil bir ad bile ünlüyle başlıyorsa Fransızca ma yerine mon der.
mon amour tam olarak neyi anlatıyor
Fransızcada amour önce bir duygunun adı: Larousse'un sıraladığı ilk anlamlar Tanrı'ya bağlılık, bir şeye düşkünlük, aile içi şefkat ve tutkulu bağlanma. Altıncı anlamda ise duygunun adı kişiye geçiyor, “sevilen kişi”. Académie française aynı geçişi “Par métonymie”, yani ad aktarmasıyla, diye işaretliyor ve örnekleri “Elle fut son premier amour” ile “En apostrophe. Mon amour, mon cher amour” diye veriyor. TLFi hitap kullanımını daha ayrıntılı tarif ediyor: tutkulu aşkla sevilen kişiye, “daha seyrek” aile sevgisiyle sevilene.
Türkçede aynı geçiş zaten var. TDK aşk maddesini “çok kuvvetli sevgi ve bağlılık duygusu” diye tanımlıyor ve “aşkım” diye seslenirken de duygunun adıyla kişiye sesleniyoruz. Mon amour, Fransızcanın aşkım'ı.
Neden mon, neden ma değil
Birinci sebep cinsiyet. Larousse'a göre kelime tekilde eril: un amour fervent. Académie maddeyi “nom masculin”, TLFi “substantif masculin (exceptionnellement féminin)” diye başlatıyor. Eril ismin önüne eril iyelik sıfatı, yani mon geliyor.
İkinci sebep sesle ilgili ve cinsiyetten bağımsız. Larousse'un mon maddesindeki köşeli notu şöyle: dişil bir ad ya da sıfat ünlüyle veya sessiz h ile başlıyorsa ma yerine mon kullanılır, örnekleri mon amie ve mon histoire. TLFi de aynı kuralı mon amie ve mon habitude ile veriyor. Yani “benim kız arkadaşım” anlamındaki mon amie dilbilgisel olarak dişil, ama mon alıyor. Mon amour bu yüzden, ad dişil olsaydı bile mon olurdu.
Bu kuralın bir tarihi var ve en güzel kısmı Académie'nin 9. baskısında. Ma eskiden ünlünün önünde a'sını yitirip kesmeyle yazılırmış: m'amie, m'amour. Académie'ye göre m'amie zamanla ma mie olmuş, m'amour ise mamour'a dönüşmüş; 12. yüzyıldan itibaren de mon bu konumda ma'nın yerini almış. mamour kelimesi bugün “vieilli”, yani eskimiş bir sevgi sözü olarak sözlükte duruyor, çoğulu mamours ise “okşamalar, sevgi gösterileri” anlamında, Académie'ye göre çoğu zaman ironik bir tonla yaşıyor: Ils se font des mamours. TLFi de eski biçimi hitap örnekleri arasında “m'amour” diye sayıyor.
Bu tarihin içinde gözden kaçan bir ayrıntı var: Académie bu kısalmanın “dişil adların önünde” olduğunu yazıyor, yani m'amour biçimi amour'un o dönemde dişil olduğunu da gösteriyor. TLFi'nin tarih bölümü bunu doğruluyor: kelime eski Fransızcada çoğunlukla dişilmiş, 16. ve 17. yüzyılda Latincedeki cinsiyetin etkisiyle erile geçmiş.
Türkçedeki yakın akraba: ünlü uyumu
Türkçe konuşan biri için bu kural tuhaf gelmeyebilir, çünkü Türkçe de bir eki yanındaki seslere göre değiştirir. TDK iyelik ekini “kelimenin belirttiği nesnenin, kavramın kime veya neye ait olduğunu bildiren ek” diye tanımlıyor ve büyük ile küçük ünlü uyumu kurallarını ayrıca veriyor: ek gövdenin ünlülerine uyuyor. Aşk-ım, can-ım, göz-üm: aynı “benim” anlamı üç ayrı sesle geliyor.
Fark şurada. Türkçede sesi belirleyen şey ekin takıldığı kelimenin kendi ünlüleri. Fransızcada ise iyelik sıfatı ayrı bir kelime ve sesi belirleyen şey sonrasındaki kelimenin ilk harfi. Yani Türkçede ek gövdeye bakıyor, Fransızcada sıfat arkasındaki kelimeye bakıyor.
amour'un cinsiyeti: kaynaklar nerede ayrışıyor
Tekil konusunda üç kaynak da hemfikir, eril. Dişil tekil Larousse'a göre “bilinçli bir üslup tercihi, arkaizm ya da şaka”; TLFi de “Adieu, chère amour” örneğini Flaubert'in 1852 tarihli bir mektubundan veriyor. Dikkat: bu örnekte iyelik yok, chère sıfatı var. Yukarıdaki ünlü kuralı burada da geçerli: dişil kullanılan bir amour'un önüne de ma değil mon gelir.
Çoğulda üç kaynak ayrışıyor:
| Kaynak | Çoğulda cinsiyet |
|---|---|
| Académie française, 9. baskı | “Genellikle dişil”: les amours enfantines |
| Larousse | Gündelik dilde eril, yüksek ya da şiirsel üslupta dişil |
| TLFi | Dişil kullanım olağan, ama eril giderek yayılıyor |
Hitap çoğul almadığı için bu ayrım mon amour'u etkilemiyor. Ama üç kaynak aynı şeyi söylemediği için “amour çoğulda dişildir” diye ezberlemek de riskli.
je t'aime'den daha mı ağır
Karşılaştırma yanıltıcı, çünkü iki ifade farklı iş yapıyor. Je t'aime bir şey söylüyor; mon amour ise birine seslenme biçimi. Larousse'ta aimer fiilinin ilk anlamı birine ya da bir şeye şefkat, dostluk ya da tutku duymak (Aimer ses amis, son pays), ikincisi ise âşık olmak. Yani je t'aime bile tek bir ağırlık taşımıyor. Hitabın ağırlığını sözlük ölçmüyor.
Bildiğimiz şu: Académie mon amour'u hitap olarak, “en apostrophe”, kaydediyor. Aynı maddede çok daha hafif iki kullanım da var. Birincisi “par affaiblissement”, yani anlamı zayıflamış, gündelik bir kullanım: Tu serais un amour de me rendre ce service, kabaca “bana bu iyiliği yaparsan bir tanesin”. İkincisi “un amour de” kalıbı: Quel amour d'enfant!, “ne tatlı çocuk!”. Amour bu yüzden hem en ağır hem hafif bir kelime olabilir; hangi cümlede, hangi ilişkide söylendiği kelimenin kendisinden çok şey söylüyor.
mon amour mu, chéri mi
İki hitap yan yana durunca fark gözden kaçıyor. chéri ve chérie cinsiyete göre değişiyor, ikisi de aynı sesletimle okunuyor ve Académie'nin mon maddesinde “Ma chérie” örneği, ma'nın dişil sıfat önünde nasıl durduğunu gösteriyor. Mon amour ise kimseye göre değişmiyor: yazarken karşındakinin cinsiyetine göre bir şey değiştirmen gerekmiyor, chéri'de ise sondaki e'yi düşünmen gerekiyor. Hangisinin daha sıcak durduğunu söyleyen bir sözlük işareti yok.
Cümle içinde şöyle görünür; üç satırı kendimiz yazdık, bir sözlük örneği değil:
- J'arrive dans dix minutes, mon amour. (On dakikaya oradayım, aşkım.)
- Tu me manques, mon amour. (Seni özlüyorum, aşkım.)
- Merci, mon amour, c'est gentil. (Teşekkürler aşkım, çok naziksin.)
Hitap cümlenin başında, ortasında ya da sonunda durabiliyor; Türkçedeki “aşkım” gibi ayrı bir virgülle ayrılıyor.
Okunuşu
TLFi amour için /a.muʁ/ yazıyor. Türkçe harflerle yaklaşık okunuşu “a-mur”; Fransızca r boğazdan çıkıyor, bu gösterim bizim. Mon amour'da mon'un n'si bir sonraki ünlüye bağlanıyor ve duyuluyor: “mo-na-mur”. Tek başına söylenen mon'da ise n tam okunmaz, ünlü genizden çıkar.
Bilmediklerimiz
Hitabın Fransa, Belçika ve Kanada'da aynı ağırlıkta olup olmadığını gösteren bir kaynak bulamadık. İlk mesajlarda mon amour'un kaç kişiye aşırı yakınlık gibi geldiğini ölçen bir anket de görmedik. Bu yüzden sayfada “yeni tanışana söylenir mi” sorusuna sözlükten gelen bir cevap yok, yalnızca sözlüğün söylediği var: tutkulu aşkla sevilen kişiye seslenme.
Sık sorulan sorular
Kadınlar da erkekler de mon amour der mi?
amour neden tekilde eril, çoğulda dişil diye öğretiliyor?
mon amour, je t'aime'den daha mı ağır?
Birine “ma amour” yazarsam ne olur?
Kaynaklar
- CNRTL / TLFi: amour Maddenin “substantif masculin (exceptionnellement féminin)” başlığı; “En apostrophe: mon amour, mon cher amour, mon pauvre amour; m'amour” kaydı ve hitabın tutkulu aşk için, daha seyrek aile sevgisi için kullanıldığı notu; dişil tekil örneği “Adieu, chère amour” (Flaubert, Correspondance, 1852); cinsiyet notu: tekilde dişil arkaizm ya da edebî özenti olarak rastlanıyor, çoğulda dişil olağan ama eril giderek yayılıyor; tarih: eski Fransızcada çoğunlukla dişil, 16. ve 17. yüzyılda Latincenin etkisiyle eril. Sesletim /a.muʁ/. Aynı sayfadaki Académie 9e sekmesi: nom masculin, çoğulda genellikle dişil.
- Larousse: amour Altıncı anlam “sevilen kişi (özellikle hitaplarda): Mon amour”; cinsiyet notu: tekilde eril, “une belle amour” dişil kullanımının bilinçli üslup tercihi olması, çoğulda gündelik dilde eril, yüksek üslupta dişil.
- Larousse: mon, ma, mes Kural: dişil bir ad ya da sıfat ünlüyle veya sessiz h ile başlıyorsa ma yerine mon kullanılır: mon amie, mon histoire.
- CNRTL / TLFi ve Académie française, 9. baskı: mon (adjectif possessif) TLFi sekmesi: aynı kural notu (mon amie, mon habitude). Académie 9e sekmesi: ma eskiden ünlünün önünde eliz olurdu, m'amour mamour'a dönüştü ve 12. yüzyıldan beri mon bu konumda ma'nın yerini aldı; ma yole, ma huitaine, ma onzième année istisnaları; “Mon petit. Mon cher. Ma chérie” örnekleri.
- CNRTL: Dictionnaire de l'Académie française, 9. baskı sekmesi: mamour mamour için “vieilli, terme de tendresse” ve çoğul mamours için “familier et souvent ironique, caresses, démonstrations d'affection” (Ils se font des mamours). amour maddesinin Académie 9e sekmesi (nom masculin; “Par métonymie ... Elle fut son premier amour ... En apostrophe. Mon amour, mon cher amour”; “Par affaiblissement. Familier. Tu serais un amour de me rendre ce service”; “Un amour de ... Quel amour d'enfant!”; çoğulda “généralement, au féminin”) kaynak 1'in sayfasında.
- Larousse: aimer İlk anlam: birine ya da bir şeye şefkat, dostluk ya da tutku duymak (Aimer ses amis, son pays); ikinci anlam: âşık olmak. Je t'aime'nin tek bir alana bağlı olmadığını gösteriyor.
- TDK Güncel Türkçe Sözlük: iyelik eki, büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu, aşk iyelik ekinin tanımı; büyük ve küçük ünlü uyumunun kuralları (aşk-ım, göz-üm gibi ekin gövdeye uyması); aşk maddesinin “çok kuvvetli sevgi ve bağlılık duygusu” tanımı.