Farklı dillerde sevgi sözleri

Schatz ne demek? Almanca hazineden sevgiliye

Schatz önce define demek, sevgiliye hitap sonradan gelmiş. Duden ve DWDS maddeleriyle Schatz, Schatzi ve Schätzchen arasındaki farklar.

The Mocha team5 dk okuma

Schatz, Almancada önce define demek: kıymetli şeylerin, özellikle mücevherin ve değerli madenden eşyaların bir araya toplanmış hâli. Duden sözlüğünde kelimenin altı anlamı sıralanıyor ve bu anlam en başta duruyor; sevgiliye ya da çocuğa hitap olarak kullanımı sonlarda geliyor. Yani biri sana Schatz diye sesleniyorsa, tam çevirisi “hazinem” olur, ama Türkçede kimse öyle seslenmediği için işlevsel karşılığı “canım”dır.

Sözlükteki sıra

Duden altı anlamı şu düzende veriyor: define; sahibi için çok değerli olan şey; maddi ya da manevi değerli varlık (yüksek üslup); hukukta sahibi bulunamayan gömü; insana hitap; ve bankacılıkta Schatzanweisung'un kısaltması. Beşinci anlam kendi içinde üçe ayrılıyor: “sevgili, arkadaş” (veraltend, yani eskimekte olan), “sevilen insan, özellikle çocuk” (günlük dil) ve “kibar, sevilesi insan” (yine günlük dil).

DWDS ise dört ana anlam veriyor ve dördüncüyü ikiye ayırıyor. Bu ayrım bu sayfadaki en önemli bilgi:

  • 4a: hitap. Hiçbir işaret taşımıyor. Yani canlı, bugünün Almancası.
  • 4b: “sevgili, arkadaş” anlamındaki isim. “veraltend”, yani eskimekte olan diye işaretli.

Duden aynı ayrımı biraz daha kaba yapıyor: “Geliebte[r], Freund[in]” anlamını veraltend sayıyor ve bu anlamın altına iki örnek koyuyor, biri eskiyen isim kullanımı (er, sie hat einen neuen Schatz), diğeri hâlâ yaşayan hitap (häufig als Anrede: [mein] Schatz).

Pratik sonuç şu: mein Schatz demek bugün gayet normal, ama “onun yeni bir Schatz'ı var” demek yaşlı bir cümle. Kelime hitap olarak canlı, isim olarak emekliye ayrılıyor. Bu ayrımı hiçbir çeviri listesinde bulamazsın, çünkü listeler kelimeyi tek bir kutuya koyuyor.

Kelime nereden geliyor

Duden kökeni Orta Yüksek Almanca scha(t)z ve Eski Yüksek Almanca scaz biçimlerine bağlıyor ve bu eski biçimlerin anlamını “para, sikke, servet” diye veriyor. Sözlük dürüst davranıp ekliyor: kelimenin daha eski kaynağı açıklanamamış durumda.

Buradaki asıl bilgi, kelimenin sevgiyle değil, parayla başlamış olması. Önce sikke, sonra define, sonra kıymetli olan her şey, en sonunda kıymetli olan kişi.

Aynı yolu yürüyen başka bir dil

Bu mecaz Almancaya özgü değil. İtalyanca tesoro da aynı yolu izliyor. Treccani sözlüğü kelimeyi Latince thesaurus'a bağlıyor, ilk anlamı “çok miktarda sikke ve kıymetli eşya” diye veriyor ve sonlara doğru, mecazi anlamlar bölümünde, gündelik konuşmada sık bir sevgi seslenişi olduğunu yazıyor: ciao, tesoro!, tesoro mio!

Türkçede aynı mecaz yarım kalmış. TDK Güncel Türkçe Sözlük hazine maddesine dokuz anlam veriyor ve dokuzuncusunu mecaz diye işaretliyor: “büyük bağlılık duyulan, değer verilen şey veya kimse”. Yani Türkçede de bir insana hazine denebiliyor. Denemeyen tek şey hitap: kimse sevgilisine “hazinem” demiyor. Almanca ve İtalyanca o son adımı atmış, Türkçe atmamış.

Kelimeyi zaten biliyorsun: Wortschatz

Almanca öğrenen herkes bu kelimeyi ilk derste görür ama fark etmez: Wortschatz, yani kelime hazinesi. DWDS'in Schatz maddesi kelimenin girdiği birleşikleri iki liste hâlinde veriyor, Schatz'ın başta olduğu ve sonda olduğu biçimler, ve daha açılmamış hâlinde bile elliden fazla örnek gösteriyor. Bu liste mecazın ne kadar yayıldığını gösteriyor.

Schatz'ın sonda olduğu birleşikler: Wortschatz (kelime hazinesi), Sprachschatz (dil hazinesi), Erfahrungsschatz (tecrübe birikimi), Buchschatz (kitap hazinesi), Kulturschatz (kültür varlığı), Bodenschatz (yeraltı zenginliği), Datenschatz (veri hazinesi). Başta olduğu birleşikler: Schatzkarte (define haritası), Schatzkiste (define sandığı), Schatzsuche (define avı), Schatzmeister (sayman), Schatzkammer (hazine dairesi).

Bu liste, Schatz'ın Almancada hâlâ ağırlıklı olarak “birikmiş değer” demek olduğunu kanıtlıyor. Sevgiliye hitap, kelimenin kenarında duran bir kullanım; merkezinde değil.

DWDS'in anlam özeti de aynı yönde. Sözlük dört ana anlam veriyor ve ilk üçü tamamen maddi: değerli şeylerin yığını, yeraltı zenginliği, kıymetli nesne. Sevilen insan ancak dördüncü sırada geliyor.

Schatzi, Schätzchen, Schatzl

Kelimenin küçültülmüş biçimleri farklı işler görüyor ve hepsi aynı sıcaklıkta değil.

BiçimEkNot
SchatzYokHitap olarak yaygın, isim olarak eskiyor
Schatzi-iEn yaygın samimi biçim; DWDS'te ayrı maddesi yok
Schätzchen-chenDuden'de “Schatz'ın küçültme biçimi”; tonuna göre sevgi ya da alay
Schatzl-lGüney Almanya ve Avusturya ağzı; Duden aynı bölgenin Busserl kelimesini böyle işaretliyor

Leipzig Derlem Koleksiyonu'nun 3.000.000 cümlelik Almanca haber derleminde Schatz 260 kez geçiyor ve sıklık sırası 14.945. Schatzi ve Schatzl ise üçer kez. Bu sayı küçültülmüş biçimlerin nadir olduğunu değil, gazeteye girmediğini gösteriyor: bu biçimler konuşma dilinde ve mesajlaşmada yaşıyor.

Bir uyarı daha: bu sayı kelimenin bütün anlamlarını birden sayıyor. Duden'in listesindeki define, devlet hazinesi ve Schatzanweisung kısaltması da bu 260 geçişin içinde. Yani sayıyı “Almanlar bu kadar Schatz diyor” diye okumak yanlış olur; sayı sadece kelimenin yazı dilindeki büyüklük sırasını veriyor.

Kim kime söyler

Sözlüklerin verdiği örnek cümleler, kelimenin kimin ağzında yaşadığını da gösteriyor.

KimDuden'deki örnekTürkçede karşılığı
Ebeveyn, çocuğunaschläft unser kleiner Schatz schon?küçük canımız uyudu mu?
Eş, eşinedu bist mein Schatzsen benim canımsın
Üçüncü kişi, birini överkensie ist ein echter Schatztam bir hazine o

Üçüncü satır ayrı bir kullanım ve Duden bunu günlük dil diye işaretliyor: “netter, liebenswerter Mensch”, yani kibar, sevilesi insan. Bu cümlede kelime hitap değil, sıfat gibi çalışıyor ve romantik bir şey ima etmiyor. Türkçede de aynısını yapıyoruz: “o kız tam bir hazine” demek, o kıza hazinem demekle aynı şey değil.

Liebling ile karıştırma

Türkçe konuşanlar için en kolay hata Schatz ile Liebling'i eşitlemek. Duden'e göre Liebling'in iki anlamı var ve ikincisi romantik değil: bir kimsenin gözdesi, kayırdığı kişi. Sözlüğün örnekleri der Liebling des Lehrers ve der Liebling des Publikums, yani öğretmenin gözdesi ve seyircinin gözdesi. Aynı kelime birleşiklerin başına geçtiğinde tek anlama iniyor: Lieblingsfarbe en sevilen renk, Lieblingslied en sevilen şarkı.

Kısaca Schatz kişiseldir, Liebling sıralamalıdır. Biri “sen benim Schatz'ımsın” der; “sen benim Liebling'imsin” cümlesi ise kulağa “sen benim favorimsin” gibi gelir.

Nasıl karşılık verilir

Biri sana ilk sohbette Schatz derse bu, Almancada özel bir ilan değil. Duden kelimenin hitap kullanımını günlük dil sayıyor ve örneklerini çocuğa ve eşe seslenişten seçiyor. İlk mesajda gelirse çoğunlukla samimiyet denemesi, bazen de alışkanlık olur. Kelimenin ağırlığı bağlamdan gelir, sözlükten değil, ve bu sayfanın söyleyebileceği en dürüst şey de bu.

Sık sorulan sorular

Schatz hazine mi sevgilim mi demek?
İkisi de, ama sırası önemli. Duden maddesinde önce define, kıymetli eşya yığını anlamı geliyor; sevgi hitabı altı anlamın sonlarında yer alıyor. Kelimenin asıl anlamı hazine, sevgi anlamı bu mecazın üstüne kurulmuş.
Schatzi sevecen mi yoksa küçümseyici mi?
Bağlama bakar. -i küçültme eki tek başına sevgi taşımaz; Duden'in kardeş eki -chen maddesinde aynı ekin hem sevgi biçimi hem küçümseme yaptığı yazıyor. DWDS'te Schatzi'nin ayrı bir maddesi bile yok, sözlük seni Schatz'a yönlendiriyor.
Liebling ile farkı ne?
Schatz sadece yakın kişiye söylenir, Liebling ise bir alanın gözdesi anlamına da gelir. Duden, Liebling'in ikinci anlamına der Liebling des Lehrers ve der Liebling des Publikums örneklerini veriyor. Yani Liebling bazen “en sevdiğim”, bazen “herkesin sevdiği” demek.
Schatz'ı Türkçeye hazinem diye çevirebilir miyim?
Sözlük anlamı olarak evet, kullanım olarak hayır. TDK hazine maddesinin dokuzuncu anlamı mecaz işaretiyle “büyük bağlılık duyulan, değer verilen şey veya kimse” diyor, ama Türkçede kimse sevgilisine hazinem diye seslenmiyor. İşlevsel karşılık canım ya da sevgilim.

Kaynaklar

  1. Duden: Schatz Altı anlamın sırası (define en başta, sevgiliye hitap sonlarda), “Geliebte[r], Freund[in]” anlamının veraltend işaretlenmesi, “(häufig als Anrede) [mein] Schatz” örneği, Eski Yüksek Almanca scaz “para, servet” kökeni ve kökenin açıklanamamış sayılması, sıklık ölçeğinde beş çubuktan üç.
  2. DWDS: Schatz Dördüncü anlamın ikiye ayrılması: 4a hitap, işaretsiz; 4b “veraltend” işaretli “Geliebte, Geliebter, Freund, Freundin”. Ayrıca Schätzchen ve Schätzel'in türevler listesinde yer alması.
  3. Leipzig Corpora Collection: deu_news_2012_3M 3.000.000 cümle, 50.687.712 sözcükbirimlik Almanca haber derleminde Schatz 260 kez (sıklık sırası 14.945), Schatzi ve Schatzl üçer kez geçiyor.
  4. TDK Güncel Türkçe Sözlük: hazine Hazine maddesinin dokuz anlamı ve dokuzuncusunun mecaz işaretiyle “büyük bağlılık duyulan, değer verilen şey veya kimse” diye verilmesi.
  5. Treccani Vocabolario: tesoro İtalyanca tesoro maddesinin de defineyle başlayıp mecazi anlamlarda sevgi hitabına ulaşması ve gündelik konuşmadaki seslenme örnekleri: “ciao, tesoro!”, “tesoro mio!”
  6. Duden: -chen Küçültme ekinin beş ayrı işi: küçültme, Koseform, olumlu duygu, abwertend küçümseme ve ünlem yapımı; Schätzchen'in tonuna göre neden iki yöne gidebildiğinin dayanağı.

Merhaba demeden önce birini tanı.

Hikâyesini oku, beğen ya da geç, eşleş ve konuş. iPhone ve Android’de ücretsiz.

Mocha’yı indir