Flört kültürü: ülkelere göre rakamlarla

Çiftler nasıl tanışıyor? Türkiye verisi ve ABD farkı

TÜİK ve Hacettepe, Türk çiftlerin nerede tanıştığını tablo olarak yayımlamıyor. Hangi anket ne soruyor, internetten tanışma rakamları nereden geliyor?

The Mocha team5 dk okuma

Türkiye'de çiftlerin nerede tanıştığını, yani okulda mı, işte mi, aile aracılığıyla mı, internette mi buluştuğunu gösteren bir tablo, Türkiye'nin iki büyük aile araştırmasının raporlarında yok. TÜİK'in Türkiye Aile Yapısı Araştırması eşi kimin seçtiğini soruyor, nerede tanışıldığını sormuyor. Hacettepe Üniversitesi'nin 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması bu soruyu soruyor, ama ana raporunda sonucunu yayımlamıyor. Türkiye için “çiftlerin yüzde şu kadarı internetten tanışıyor” diye bir rakam görürsen bu yüzden kaynağına bak: ABD'deki HCMST gibi başka bir ülkenin anketine dayanıyor olabilir. Bu sayfa hangi anketin ne sorduğunu, Türkiye için gerçekte neyi bildiğimizi ve Amerikan verisinin neyi söyleyip neyi söyleyemeyeceğini ayırıyor.

TÜİK neyi soruyor

TÜİK'in 2021 araştırması, evlilik deneyimi olanlara eş seçimini nasıl yaptıklarını soruyor. Cevap seçenekleri bir tanışma yerini değil, bir karar biçimini anlatıyor: görücü usulü (kendi rızasıyla ya da görüşü sorulmadan), kendi kararıyla (ailesinin rızasıyla ya da rızası dışında), kaçma veya kaçırılma. 2021'de görücü usulünün toplam payı %56,8 çıktı; ayrıntısı görücü usulü sayfasında.

Bu soru tanışma hakkında dolaylı bir şey söylüyor: evliliklerin yarısından fazlasında eşler birileri tarafından tanıştırılmış. Ama “kendi kararım” diyen %37,6'nın eşiyle okulda mı, işte mi, bir uygulamada mı tanıştığını söylemiyor. Araştırmanın raporunda bu soruyu soran başka bir tablo da yok.

Hacettepe'nin sorusu var, tablosu yok

Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü'nün 2018 araştırmasının kadın soru kâğıdında tam da bu soru duruyor. 705 numaralı soru, kadına eşiyle nasıl tanıştığını soruyor ve altı cevap seçeneği veriyor: okulda, işte, aile ya da akraba aracılığıyla, arkadaş aracılığıyla, internette, diğer.

Ancak enstitünün ana raporu, evlilik bölümünde bu sorunun sonucunu yayımlamıyor. Bölümün yayımladığı göstergeler şunlar: 25 ile 49 yaş arasındaki kadınlarda ortanca ilk evlenme yaşı 21,4; 15 ile 49 yaş arasında evlilik deneyimi olan kadınların %24'ünün eşiyle akraba olması; bunların %11'inin birinci dereceden kuzen evliliği olması. Tanışma yerine ait cevaplar veri setinde duruyor, ama raporda bir tabloya dönüşmemiş.

Bir not daha: bu araştırma 15 ile 49 yaş arasındaki kadınlarla yapılıyor. Sonuçlar yayımlansa bile erkeklerin ve 50 yaş üstünün nasıl tanıştığını göstermeyecekti.

TÜİK'in internet rakamı

TÜİK'in 2021 raporunda internetle tanışmayı konu alan tek rakam bir davranış değil, bir tutum. Rapordaki 4.15 numaralı tablo, “İnternet üzerinden tanışılan biriyle sağlıklı evlilik yapılabilir” görüşünde olanların oranını veriyor. Genel oran %14,4.

GrupBu görüşte olanlar
Türkiye geneli%14,4
Erkekler%16,6
Kadınlar%12,2
Hiç evlenmemiş olanlar%24,5
Evliler%10,7
15 ile 24 yaş%24,1
25 ile 34 yaş%19,8
65 yaş ve üzeri%7,7
Üniversite mezunları%18,9
İstanbul%17,9

Rakam hem düşük hem de keskin biçimde bölünmüş. Bekârların ve gençlerin yaklaşık dörtte biri internette tanışılan biriyle sağlıklı bir evlilik kurulabileceğine inanıyor; evlilerde bu oran onda bire iniyor. Bölgesel sonuçlar da beklenmedik: Doğu Karadeniz %17,8 ile İstanbul'a neredeyse eşitken, Ortadoğu Anadolu %9,6'da kalıyor.

Bu tablo kaç kişinin internette tanıştığını söylemiyor. Söylediği şey, internette tanışmanın Türkiye'de hâlâ çoğunluğun güvendiği bir yol olmadığı.

Amerikan verisi ne diyor

İnternetten tanışma üzerine yöntemi açıkça belgelenmiş bir Amerikan kaynağı, Stanford Üniversitesi'nin How Couples Meet and Stay Together (HCMST) anketi. Anketin 2017 dalgası 3.510 kişiyle, Temmuz ve Ağustos 2017'de, Ipsos'un KnowledgePanel adlı paneli üzerinden yapıldı. Panel üyeleri adres tabanlı örneklemle seçiliyor, evinde interneti olmayanlara internet sağlanıyor; böylece anket ABD'deki yetişkinleri temsil ediyor.

Michael Rosenfeld, Reuben Thomas ve Sonia Hausen bu veriyle 2019'da PNAS dergisinde bir makale yayımladı. Bulguları:

  • ABD'deki heteroseksüel çiftler için internetten tanışma, 2013 civarında arkadaş aracılığıyla tanışmayı geçerek en yaygın yol oldu.
  • Arkadaş aracılığıyla tanışma, İkinci Dünya Savaşı'nın sonundan 2013'e kadar en yaygın yoldu; 1995 civarından beri ise düşüyor.
  • 2010 ile 2017 arasında internetten tanışmadaki artışın en az yarısı telefon uygulamalarından geldi.
  • 2017 anketinde internetten tanışan çiftlerin %89,5'i, internette karşılaşmadan önce birbirini tanımıyordu; internette bir arkadaş aracılığıyla tanışanların payı 2009 anketindeki %11,2'den %3,7'ye inmişti.

Makalenin başlığı da buradan geliyor: internet, arkadaşları ve aileyi aracı olmaktan çıkarıyor.

Anketin 2017 dalgası, Tinder ve Grindr gibi telefon uygulamalarının kullanımını soran yeni sorular da içeriyordu. Aynı katılımcılar 2020'de (2.107 kişi) ve 2022'de (1.722 kişi) yeniden görüşüldü; bu sonraki dalgalar koronavirüs salgınının ilişkilere etkisini de soruyor.

Bu bulgular neden Türkiye'ye taşınamaz

HCMST'nin evreni İngilizce okuyabilen ABD'li yetişkinler ve soru, evli olsun olmasın, partnerle nasıl tanışıldığını soruyor. TÜİK ise yalnızca evlilik deneyimi olanlara, eşi kimin seçtiğini soruyor. Biri tanışma yerini, öbürü kararı ölçüyor.

İki ülkenin evlilik takvimi de çok farklı. TÜİK'e göre Türkiye'de 2025'te ortalama ilk evlenme yaşı kadınlarda 26,0, erkeklerde 28,5. Eşlerin yarısından fazlasının hâlâ birileri tarafından tanıştırıldığı bir ülkede, “arkadaşlar aradan çekildi” cümlesinin karşılığı başka olur. Burada aradan çekilen aracılar arkadaşlardan çok aile ve akrabalar olabilir, ama bunu gösteren yayımlanmış bir Türk verisi yok.

Bir haberdeki yüzdeyi nasıl kontrol edersin

“Çiftlerin yüzde şu kadarı internetten tanışıyor” cümlesiyle karşılaştığında dört şeye bakmak yetiyor.

  1. Hangi ülke? Kaynak gösterilmiyorsa ya da Stanford gibi bir Amerikan kurumu geçiyorsa, rakam büyük olasılıkla ABD'ye ait.
  2. Hangi yıl? Rosenfeld ve arkadaşlarının makalesinin dayandığı HCMST dalgası 2017'de toplandı. Aradaki yıllarda uygulama kullanımı değişmiş olabilir.
  3. Kim soruldu? Evliler mi, şu an bir ilişkisi olanlar mı, yoksa son beş yılda tanışanlar mı? Bu üç grup için oran farklı çıkabilir.
  4. Ne soruldu? Nerede tanıştığın mı, evliliğe kimin karar verdiği mi, internete ne düşündüğün mü? Türkiye'deki iki resmî rakam, yani TÜİK'in %56,8'lik görücü usulü oranı ve %14,4'lük internet tutumu, bu üç sorudan ikisini cevaplıyor; birincisini değil.

Bir uygulama ya da tanışma sitesi kendi kullanıcılarına anket yapmışsa, o rakam ülkeyi değil o uygulamanın kullanıcılarını anlatıyor.

Sık sorulan sorular

Türkiye'de çiftler nasıl tanışıyor?
Türkiye'nin iki büyük aile araştırmasının raporlarında bunu gösteren bir tablo yok. TÜİK'in Aile Yapısı Araştırması eşi kimin seçtiğini soruyor (2021'de evliliklerin %56,8'i görücü usulü), nerede tanışıldığını sormuyor. Hacettepe'nin 2018 araştırması bu soruyu soruyor, ama ana raporunda sonucunu tablo olarak yayımlamıyor.
İnternetten tanışma ne kadar yaygın?
TÜİK'in ve Hacettepe'nin raporlarında bunun bir oranı yok. TÜİK'in 2021 araştırmasındaki ilgili rakam bir tutum: 15 yaş ve üzerindekilerin %14,4'ü internet üzerinden tanışılan biriyle sağlıklı evlilik yapılabileceğini düşünüyor. Türkiye için bir davranış yüzdesi görürsen kaynağına bak; ABD'deki HCMST gibi başka bir ülkenin anketine dayanıyor olabilir.
Bu veriler hangi yıllara ait?
TÜİK'in Aile Yapısı Araştırması'nın sahası 16 Ağustos ile 15 Kasım 2021 arasında. Hacettepe'nin Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2018'de yapıldı. ABD'deki HCMST 2017 anketi Temmuz ve Ağustos 2017'de toplandı; katılımcılar 2020 ve 2022'de yeniden görüşüldü.

Kaynaklar

  1. TÜİK, Türkiye Aile Yapısı Araştırması, 2021 (bülten ve rapor) Eş seçimi sorusunun cevap seçenekleri; rapordaki 4.15 numaralı tabloda “İnternet üzerinden tanışılan biriyle sağlıklı evlilik yapılabilir” görüşünün oranları (genel %14,4; cinsiyet, medeni durum, yaş, öğrenim ve bölgeye göre). Araştırmada eşlerin nerede tanıştığını soran bir soru yok.
  2. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, Turkey Demographic and Health Survey 2018, ana rapor Ekteki kadın soru kâğıdının 705. sorusu eşle nasıl tanışıldığını soruyor (okulda, işte, aile ya da akraba, arkadaş, internet, diğer). Raporun evlilik bölümü bu soru için bir tablo yayımlamıyor; yayımladığı göstergeler medeni durum, ilk evlenme yaşı (25 ile 49 yaş arası kadınlarda ortanca 21,4) ve akraba evliliği.
  3. Rosenfeld, Thomas ve Hausen (2019), Disintermediating your friends, PNAS ABD'de heteroseksüel çiftler için internetten tanışmanın 2013 civarında arkadaş aracılığıyla tanışmayı geçerek en yaygın yol olması; 2010 ile 2017 arasındaki artışın en az yarısının telefon uygulamalarından gelmesi; 2017 anketinde internetten tanışan çiftlerin %89,5'inin önceden birbirini tanımaması (tablo 2).
  4. Stanford, How Couples Meet and Stay Together 2017 (HCMST 2017) Anketin 3.510 katılımcıyla 13 Temmuz ile 1 Ağustos 2017 arasında Ipsos KnowledgePanel üzerinden yapılması, adres tabanlı örneklemle ABD'yi temsil etmesi ve evren olarak İngilizce okuyabilen ABD'li yetişkinleri alması.
  5. TÜİK, Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2025 2025'te ortalama ilk evlenme yaşının kadınlarda 26,0, erkeklerde 28,5 olması.