Schatz betekenis: van schatkist naar koosnaam
Schatz betekent schat, en is letterlijk hetzelfde woord als het Nederlandse schat. Wat Duden en DWDS erover zeggen, en wat Schatzi ervan maakt.
Schatz is het Duitse woord voor schat, en als aanspreekvorm betekent het ongeveer wat wij bedoelen met schat of lieverd. Het bijzondere is dat je dat niet hoeft te onthouden: Schatz en schat zijn letterlijk hetzelfde woord, met dezelfde geschiedenis, en ze hebben allebei dezelfde sprong gemaakt van iets van waarde naar iemand van waarde. Wie dat weet, heeft de betekenis niet geleerd maar herkend.
Wat het woordenboek erover zegt
Duden geeft Schatz zes betekenissen, en zet er twee dingen bij die je op geen enkele vertaalsite vindt.
De eerste betekenis is "angehäufte Menge, Ansammlung von kostbaren Dingen", dus een opgehoopte hoeveelheid kostbaarheden, met als voorbeelden der Schatz der Nibelungen en einen Schatz vergraben. Daarna volgen betekenissen als iets dat voor de bezitter veel waard is, een verheven gebruik voor een waardevol goed, en zelfs een juridische: een gevonden voorwerp dat zo lang verborgen was dat de eigenaar niet meer te achterhalen is.
Pas bij de vijfde betekenis komt de mens in beeld, en daar splitst Duden in drieën:
| Duden | Markering | Voorbeeld uit Duden |
|---|---|---|
| 5a Geliebte[r], Freund[in] | veraltend | er, sie hat einen [neuen] Schatz, en daaronder ook (häufig als Anrede) [mein] Schatz |
| 5b geliebter Mensch, besonders Kind | umgangssprachlich | schläft unser kleiner Schatz schon? |
| 5c netter, liebenswerter Mensch | umgangssprachlich | sie ist ein echter Schatz |
Het DWDS knipt diezelfde groep anders, en preciezer. Daar is betekenis 4 "geliebter Mensch", met 4a "Anrede" zónder markering en 4b "veraltend: Geliebte, Geliebter, Freund, Freundin". De aanspreking staat er dus los van het verouderende gebruik, terwijl Duden het voorbeeld [mein] Schatz nog binnen de verouderende betekenis meegeeft.
Daar zit het misverstand dat je vaak tegenkomt. Schatz is niet ouderwets. Wat veroudert, is het woord als zelfstandig naamwoord gebruiken voor een partner. Mein Schatz zeggen tegen iemand is dagelijkse taal; zeggen dat iemand einen Schatz heeft klinkt als een liedtekst uit een andere eeuw. Wie alleen Duden raadpleegt, ziet dat onderscheid niet, en dat is precies de reden om er twee open te hebben. Duden geeft het woord overigens drie van vijf frequentiebalkjes, wat betekent dat het middelhoog scoort in hun eigen frequentiemeting.
Dezelfde schat, twee talen
Het etymologisch woordenboek van Wolfgang Pfeifer, dat het DWDS bij elk lemma meelevert, zet de familie op een rij: Oudhoogduits scaz "munt, geld, rijkdom" uit de 8e eeuw, Middelhoogduits scha(t)z, en daarnaast Oudsaksisch skatt, Middelnederduits schat, Middelnederlands scat, **Nederlands schat**, Oudengels sceatt, Oudnoors skattr en Gotisch skatts. Allemaal terug te voeren op Germaans skatta-.
Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, te vinden via de Etymologiebank van het Instituut voor de Nederlandse Taal, vertelt hetzelfde verhaal vanaf de Nederlandse kant: Oudnederlands skat "waardevol bezit" duikt rond 1185 op in de plaatsnaam Scatacer, Schatakker in Oost-Vlaanderen, en Middelnederlands sc(h)at "belasting, som geld, schat" is opgetekend in 1240.
Twee dingen maken dit meer dan een taalkundig weetje.
Het woord had waarschijnlijk eerst met vee te maken. Beide woordenboeken wijzen op het Oudkerkslavische skotŭ "vee", dat uit het Germaans geleend is. Pfeifer noemt daarbij het Oudfriese sket "Geld, Vieh" als de vermoedelijk oudste betekenis en legt er het Latijnse pecū "vee" naast pecūnia "vermogen, geld" naast; het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands noemt "vee" ronduit de vermoedelijke oorspronkelijke Germaanse betekenis en verwijst voor dezelfde ontwikkeling door naar pecuniair. Als je iemand Schatz noemt, staat er dus aan het einde van een lange keten een kudde.
Verder terug komt niemand. Pfeifer noteert dat er buiten het Germaans geen verwanten zijn en dat het woord etymologisch onverklaard is. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands schrijft het nog directer op: verdere herkomst onbekend, mogelijk ontleend aan een onbekende voor-Indo-Europese taal. Dat is zeldzaam voor zo'n alledaags woord, en het is eerlijker dan de zelfverzekerde herkomstverhalen die je elders leest.
Wanneer de betekenis mens werd
Pfeifer geeft er een eeuw bij. In de 13e eeuw staat Schatz in de betekenis "neergelegde, opgehoopte rijkdom" naast Hort, en in de 15e eeuw wordt het de aanduiding voor "das Liebste, das größte Glück, den liebsten Menschen". De sprong van kist naar mens is dus ergens in de late middeleeuwen gemaakt, en zo'n datering krijg je alleen van een historisch woordenboek.
Schatzi, Schätzchen en mein Schatz
Drie vormen, drie afstanden.
Mein Schatz is de gewone aanspreekvorm, precies zoals Duden hem noteert. Schätzchen is het officiële verkleinwoord: Duden omschrijft het als niets anders dan "Verkleinerungsform zu Schatz" en geeft het als das Schätzchen. Dat onzijdige lidwoord is geen grap over de aangesprokene, het is de regel: elk Duits verkleinwoord op -chen is onzijdig. In het Nederlands gebeurt hetzelfde, want schat is een de-woord en schatje een het-woord, ook als je een man aanspreekt.
Schatzi staat in geen van beide woordenboeken als eigen lemma; het is de spreektaalvorm op -i die je op vrijwel elk Duits zelfstandig naamwoord kunt plakken. Hoe privé die vorm is, laat een telling zien. In het corpus deu_news_2012_3M van de Leipzig Corpora Collection, drie miljoen zinnen Duitse nieuwstekst en ruim vijftig miljoen woorden, komt Schatz 260 keer voor, Schätzchen veertien keer en Schatzi drie keer. Dat corpus meet nieuwstaal en geen appjes, dus het zegt niets over hoe vaak geliefden het tegen elkaar zeggen. Wat het wel laat zien, is dat Schatzi buiten de vertrouwde kring vrijwel niet voorkomt.
Waar je op moet letten
Als iemand jou in het Duits Schatz noemt, is dat vriendelijk en persoonlijk maar niet per se een liefdesverklaring: blijkens de betekenissen 5b en 5c hierboven dekt het woord ook het eigen kind en, met een schouderophalen erbij, een aardig mens in het algemeen. Sie ist ein echter Schatz is dus geen flirt maar een compliment.
En zoals bij alle koosnaampjes: de toon zegt meer dan het woord. Wat wij hier kunnen onderbouwen, is wat twee gezaghebbende woordenboeken noteren en wat een corpus telt. Wat er in een bepaald gesprek mee bedoeld wordt, staat in geen enkel woordenboek.
Veelgestelde vragen
Betekent Schatz schat of liefje?
Is Schatzi lief of juist betuttelend?
Wat is het verschil tussen Schatz en Liebling?
Is Schatz verouderd?
Bronnen
- Duden: Schatz Geraadpleegd 14-09-2026. Zes betekenissen, waarvan de eerste angehäufte Menge, Ansammlung von kostbaren Dingen en de vierde een juridische. Betekenis 5 splitst in 5a Geliebte[r], Freund[in], gemarkeerd veraltend, met daaronder ook het voorbeeld (häufig als Anrede) [mein] Schatz; 5b geliebter Mensch, besonders Kind; 5c netter, liebenswerter Mensch, beide umgangssprachlich. Herkomst: mhd. scha(t)z, ahd. scaz Geld(stück), Vermögen, Herkunft ungeklärt.
- DWDS: Schatz Geraadpleegd 14-09-2026. Betekenis 4 geliebter Mensch met 4a Anrede, ongemarkeerd, en 4b veraltend. Het etymologisch woordenboek van Pfeifer noemt nl. schat als verwant, wijst op afries. sket Geld, Vieh en op lat. pecū naast pecūnia, en dateert de betekenis liefste mens in de 15e eeuw.
- Duden: Schätzchen Geraadpleegd 14-09-2026. Schätzchen is het verkleinwoord van Schatz en grammaticaal onzijdig: das Schätzchen.
- Duden: Liebling Geraadpleegd 14-09-2026. Twee betekenissen: jemand, der von jemandem besonders geliebt wird, en jemand, der in besonderem Maße jemandes Gunst, Sympathie genießt, met der Liebling des Lehrers, des Publikums als voorbeeld.
- Etymologiebank, lemma schat Geraadpleegd 14-09-2026. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands geeft Oudnederlands skat rond 1185 in de plaatsnaam Scatacer en Middelnederlands sc(h)at in 1240, met ohd. scaz en nhd. Schatz als verwanten en vee als vermoedelijke grondbetekenis; verdere herkomst onbekend.
- Leipzig Corpora Collection, corpus deu_news_2012_3M Frequenties opgevraagd in het Wortschatz-portaal van de Universiteit Leipzig op 14-09-2026, in een corpus van 3.000.000 zinnen en 50.687.712 tokens: Schatz 260, Liebling 131, Schätzchen 14, Schatzi 3.