Farklı dillerde sevgi sözleri

Kürtçe erkek ve kadın sevgiliye hitap: yaro, yarê, cano

Kurmancîde erkek sevgiliye yaro, kadına yarê denir. Hitap eki, dilo ve cano, kısa Kürtçe aşk sözleri ve iltifatlar, okunuşu ve kaynaklarıyla.

The Mocha team5 dk okuma

Kurmancîde sevgiliye seslenirken kelimenin sonuna bir ek gelir: erkeğe -o, kadına -ê. Aynı kelime bu yüzden iki biçimde yaşar: erkek sevgiliye yaro, kadına yarê; erkek arkadaşa hevalo, kadına hevalê. Türkçedeki “canım” herkese aynı kalır, Kurmancîde ise seslendiğin kişinin cinsiyeti kelimenin sonunda görünür. Bu sayfadaki her biçim Kuzey Kürtçesine, yani Kurmancîye ait. Soranî'de dilbilgisel cinsiyet bulunmadığı için orada bu ayrım yok (Wikipedia, Kurmanji grammar).

Hitap hâli: cinsiyet kelimenin sonunda

Wikipedia'nın Kurmancî dilbilgisi sayfasına göre isimler dört hâlde çekilir: yalın, yönelme, tamlama ve hitap. Hitap hâli eril tekilde -o, dişil tekilde -ê ekini alır; dilde üç dilbilgisel cinsiyet bulunur. Gönüllülerin yazdığı Kürtçe Vikisözlük Wîkîferheng her kelime için bir çekim tablosu veriyor. Aşağıdaki tablo o tabloların sevgiliye hitapta işe yarayan satırlarını yan yana koyuyor. “Benim ...” sütunları tamlama biçimini gösteriyor: yarê min “erkek sevgilim”, yara min “kadın sevgilim” demek.

KelimeTürkçesiErkeğe hitapKadına hitapBenim ... (erkek)Benim ... (kadın)
yarsevgiliyaroyarêyarê minyara min
hezkirîsevilenhezkiriyohezkiriyêhezkiriyê minhezkiriya min
evîndarâşık, sevenevîndaroevîndarêevîndarê minevîndara min
hevalarkadaşhevalohevalêhevalê minhevala min

Okunuş: Türkçe okuyucu için

Hawar alfabesi denen Latin harfli Kürtçe yazı Türkiye ve Suriye'de kullanılıyor ve çoğu harf Türkçedeki gibi okunuyor. Wikipedia'nın Kürt alfabeleri maddesindeki ses değerlerine göre c, ç, ş, j ve y Türkçedeki gibi okunur; j, jüri'deki j sesidir. Farklı olanlar şunlar:

  • x, boğazdan çıkan sert bir h sesi (kh gibi). q, daha derinden çıkan bir k sesi.
  • w, İngilizce water'daki w. Türkçede karşılığı yok.
  • Ünlüler kısa ve uzun diye ayrılıyor: e, i, u kısa; a, ê, î, o, û uzun. Yani yarê'nin ê'si ve evîn'in î'si uzatılarak okunur.
  • Kısa i, Türkçedeki i'den daha gevşek ve kısa bir ses (IPA'da /ɪ/); dil ve dikim kelimelerindeki i budur. Uzun î ise Türkçedeki i'ye yakın.

Böylece yaro, dilo, cano ve hevalo yazıldığı gibi okunur, sondaki o hepsinde uzun bir o. Evîndar'da dikkat edilecek tek şey, ikinci hecedeki î'yi uzatmak: e-vîn-dar.

Dil, can, gul, evîn: cinsiyeti kendinden gelenler

Bazı kelimelerin cinsiyeti kendisinden gelir. Wîkîferheng dil ile can'ı eril, gul ile evîn'i dişil olarak veriyor; çekim tablolarındaki hitaplar da buna göre.

KelimeAnlamıHitapBenim ...
dilkalp, gönüldilodilê min
cancan, ruhcanocanê min
gulçiçek, gülgulêgula min
evînderin sevgi, aşkevînêevîna min

Wîkîferheng'in dil maddesi mecazi bir anlam da yazıyor: yar, sevgili. Örnek cümle bunu gösteriyor: Tu dilê min î! Sözlük bu cümleyi “Ez pirr ji te hez dikim” diye açıklıyor, yani “sen benim kalbimsin” bir sevgi ilanı. Can kelimesi Farsça cān'dan geliyor; TDK da Türkçedeki can'ı aynı Farsça kökene bağlıyor. Yar için de durum aynı: Wîkîferheng yar'ı Farsçadaki akrabasına, TDK yâr'ı Farsça yār'a götürüyor. Türkçe konuşan biri için sözcüklerin yarısı tanıdık çıkıyor.

Tablo kuralı veriyor, kullanım ise biraz daha esnek. Wîkîferheng'in Türkçe canım maddesi karşılık olarak canê min ve ruhê min'in yanında seslenme biçimi olarak hem cano hem canê yazıyor; yani kadına canê demek de sözlükte kayıtlı. Aşkım maddesi ise evîna min ve delala min veriyor.

Heval: arkadaş, sevgili, yoldaş

Kurmancîde sevgiliye en çok karışan kelime heval. Wîkîferheng'in ilk anlamı birbirini tanıyan, iyi ilişkisi olan ve birbirini seven kişiler. İkinci anlam doğrudan sevgili: “birbirini seven ama karı koca olmayan kız ve erkek”, eş anlamlısı yar. Üçüncü anlamda heval, seslenilen herkese söylenen tatlı bir söz; örnek cümle Heval, navê te çi ye?, yani “Heval, adın ne?”. Beşinci anlam siyasi: aynı partiden ya da siyasi inançtan, özellikle sol çizgideki insanlar. “Hevalê min” bu yüzden bir arkadaşı, bir sevgiliyi ya da bir yoldaşı anlatabilir. Hangisi olduğunu kelimenin kendisi söylemez; ilişki ve ton söyler.

Kısa aşk sözleri ve iltifatlar

Aşağıdaki kalıpların hepsi Wîkîferheng ve Tatoeba'da geçen cümlelere dayanıyor. Tatoeba gönüllülerin kurduğu bir cümle veritabanı, yani resmî bir dil kılavuzu değil; ama burada seçtiğimiz cümleler İngilizce çevirileriyle birlikte duruyor.

  • Ji te hez dikim: seni seviyorum, kısa biçim (Tatoeba). Başına ez eklenebilir: Ez ji te hez dikim. Ayrıntısı için Kürtçe seni seviyorum sayfasına bak.
  • Tu dilê min î: sen benim kalbimsin, sevgilimsin (Wîkîferheng).
  • Em ji hev hez dikin: birbirimizi seviyoruz (Tatoeba).
  • Çavên te xweşik in: gözlerin güzel (Tatoeba, “You have lovely eyes”).
  • Tu keçeke delal î: sevimli, güzel bir kızsın (Tatoeba). Wîkîferheng delal'i berdilî, dilber, hezkirî, ezîz diye tanımlıyor, yani kelime hem sevimli hem sevilen anlamı taşıyor.
  • Ev zarok pir delal in: bu çocuklar çok güzel, çok sevimli (Tatoeba'daki çevirisi “very beautiful”). Pir “çok” demek; aynı kalıpla Tu pir delal î kurulur.

İltifatta işe yarayan sıfatlar sözlüklerde net: delal (sevimli, değerli, güzel), xweşik (güzel), bedew (güzel; Tatoeba'da “beautiful”), ciwan (Tatoeba'da “genç”, Wîkîferheng'de delal'in eş anlamlıları arasında). Wîkîferheng delal maddesinde aralarında spehî ve rind de olan uzun bir eş anlamlı listesi veriyor. Hangisinin kime yakıştığını ise sözlük yazmıyor; bunu Kurmancî konuşan biri sezer, sözlük sezemez.

Parçaları birleştirmek

Selam ve hitap ayrı ayrı örneklerde geçiyor, birleşimleri sözlükte yok ama dilbilgisi buna izin veriyor. Tatoeba'da Rojbaş! hem “iyi günler” hem “good morning” diye çevrilmiş; üstüne hitap eki koyunca erkek sevgiliye Rojbaş, yaro, kadına Rojbaş, yarê olur. Seni seviyorum cümlesinin sonuna da aynı ek gelir: Ji te hez dikim, cano. Bu birleşimleri Kurmancî konuşan biriyle denemeden kalıcı bir hitap yapma; biz ancak parçaların ayrı ayrı sözlükte ve örnek cümlede bulunduğunu doğrulayabiliyoruz.

Hangisini seçmeli

Erkek sevgiliye yaro, cano ya da dilo; kadına yarê, gulê ya da canê. İki biçim arasında kararsızsan tamlamaya geç: dilê min ve canê min kime söylenirse söylensin aynı kalıyor, çünkü dil ile can'ın cinsiyeti kelimenin kendisinden geliyor. Yaygın kullanım hakkında sayı vermiyoruz: sözlükler biçimleri doğruluyor, hangisinin ne sıklıkta söylendiğini ölçmüyor.

Sık sorulan sorular

Kürtçe erkek sevgiliye nasıl hitap edilir?
Kurmancîde hitap eki erkeğe -o, kadına -ê olarak gelir: yaro, hevalo, hezkiriyo, evîndaro. Aynı kelimenin kadın biçimi yarê, hevalê, hezkiriyê, evîndarê. Dil ve can eril isimler olduğu için hitapları dilo ve cano'dur. Sözlük tabloları bu biçimleri veriyor; hangisinin sevgiliye gündelik hitap olarak ne kadar yaygın olduğunu ise tablolar söylemiyor.
Kürtçe “canım” ve “aşkım” nasıl denir?
Kürtçe Vikisözlük Wîkîferheng'in Türkçe maddeleri bunu doğrudan veriyor: canım için canê min ve ruhê min, seslenme olarak cano ve canê; aşkım için evîna min ve delala min. Evîn sözlükte “derin sevgi” diye tanımlanıyor, delal ise “sevimli, sevilen” demek.
Kürtçe kısa aşk sözleri neler?
Tatoeba ve Wîkîferheng'de geçen kısa kalıplar: Ji te hez dikim (seni seviyorum), Tu dilê min î (sen benim kalbimsin, sevgilimsin), Em ji hev hez dikin (birbirimizi seviyoruz), Çavên te xweşik in (gözlerin güzel). Hepsi Kurmancî.
Kurmancî ile Soranî aynı mı?
Aynı değil. Kurmancî Türkiye ve Suriye'de Latin harfleriyle, Soranî Irak ve İran'da Arap harfleriyle yazılıyor ([Wikipedia, Kurdish alphabets](https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_alphabets)). Kurmancîde üç dilbilgisel cinsiyet ve hitap hâli var, Soranî'de cinsiyet yok. Bu sayfadaki biçimler Kurmancî'dir.

Kaynaklar

  1. Wîkîferheng: yar Yar sözcüğünün tanımı (çok sevilen kişi) ve çekim tablosu: hitap hâlleri yaro (eril) ve yarê (dişil), tamlama biçimleri yarê ve yara; etimolojide Farsça yār ile akraba (hevreh) gösterilmesi.
  2. Wîkîferheng: hezkirî Hezkirî sözcüğünün “kesê/a ku jê tê hezkirin” tanımı, Türkçe karşılıkları sevilen ve sevgili; hitap hâlleri hezkiriyo ve hezkiriyê.
  3. Wîkîferheng: heval Heval sözcüğünün altı anlamı: birbirini tanıyan ve seven kişiler; evli olmayan, birbirini seven kız ve erkek (eş anlamlısı yar); seslenilen kişiye tatlı söz (“Heval, navê te çi ye?”); beşinci anlamda aynı partiden ya da siyasi inançtan kişiler; hitap hâlleri hevalo ve hevalê.
  4. Wîkîferheng: dil Dil sözcüğünün mecazi anlamı yar, berdilî; “Tu dilê min î!” örneği ve “Ez pirr ji te hez dikim” karşılığı; eril çekim tablosu ve hitap hâli dilo.
  5. Wîkîferheng: can Can sözcüğünün giyan, ruh, jiyan anlamları, Farsçadan alıntı olduğu, eril çekim tablosu ve hitap hâli cano. Aynı sözlükte Türkçe canım ve aşkım maddeleri de okundu (canê min, cano, canê; evîna min, delala min).
  6. Wîkîferheng: evîndar Evîndar sözcüğünün “kesê ji kesekê/î hez dike” tanımı; hitap hâlleri evîndaro ve evîndarê, tamlama biçimleri evîndarê ve evîndara.
  7. Wikipedia: Kurmanji grammar Kurmancîde dört hâl (yalın, yönelme, tamlama, hitap), eril tekil hitap eki -o ve dişil tekil -ê, üç dilbilgisel cinsiyet; Soranî'de dilbilgisel cinsiyet bulunmaması.
  8. Tatoeba: Kurmancî örnek cümleler Topluluk cümle veritabanı: “Tu keçeke delal î” (sevimli bir kızsın), “Çavên te xweşik in” (gözlerin güzel), “Em ji hev hez dikin” (birbirimizi seviyoruz), “Ji te hez dikim” cümleleri İngilizce çevirileriyle.