Farklı dillerde sevgi sözleri

Azeri iltifat kelimeleri ve Azerice sevgi sözleri

Azeri iltifat kelimeleri ve Azerice sevgi sözleri, Azerbaycan sözlüğündeki örnekleriyle. Məhəbbət, istəmək, darıxmaq ve yar neden yanlış anlaşılır?

The Mocha team6 dk okuma

Azeri iltifat kelimelerinin çoğu Türkiye Türkçesi konuşan birine tanıdık gelir: gözəl güzel, əziz aziz, canım canım. “Seni seviyorum” da neredeyse aynı: Mən səni sevirəm. Asıl dikkat isteyen, yakın görünüp başka şey söyleyen dört kelime: məhəbbət, istəmək, darıxmaq ve yar. Bu sayfadaki anlamlar ve örnek cümleler Azerbaycan'ın açıklamalı sözlüğü Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti'nden (Azleks'teki çevrimiçi sürümünden), selamlaşma kalıpları Wikivoyage'dan geliyor; Türkiye Türkçesi tarafı TDK'dan.

Yan yana

AzericeTürkiye TürkçesiNereden
Mən səni sevirəmSeni seviyorumWikivoyage, Wiktionary
Mən sənin üçün çox darıxıramSeni çok özlüyorumWiktionary'nin darıxmaq maddesi
Gözəlim!Güzelim!İzahlı lüğət, gözəl 3: güzele seslenme
ƏzizimAzizim, canımİzahlı lüğət, əziz 6
Canım-gözümCanım gözümİzahlı lüğət, can 7: sevgiyle seslenme
Sabahın xeyirGünaydınWikivoyage
Gecən xeyrəİyi gecelerWikivoyage

Okunuşta en önemli harf ə. Wikivoyage onu Almancadaki Ä'ya ve İngilizcedeki fat kelimesinin a'sına benzetiyor; Türkiye Türkçesinde bu ses için harf yok. Aynı kılavuz q'yu g ile k arasında kayan bir ses, g'yi yumuşak bir “gy” olarak tarif ediyor; x ise İskoçça loch'taki gibi boğazdan çıkan bir ses. Telefonda ə yazmak için Azerbaycanca klavye eklemek ya da harfi kopyalamak gerekiyor.

İltifat ve hitap kelimeleri

Gözəl ve gözəlim. İzahlı lüğət gözəl için dokuz anlam veriyor. Birincisi tam bir tarif: yüz hatları, bedenin orantısı, kaşı gözü kusursuz olan. Üçüncü anlam doğrudan hitap: “gözəlim” biçiminde güzele seslenmek. Sözlüğün örneği Ü. Hacıbəyli'den: “Bir nəzər sal, gözəlim!” (Bir bak, güzelim!). Türkiye Türkçesindeki “güzelim” ile aynı yerde duruyor.

Qəşəng ve göyçək. İkisi de “güzel” alanında. Qəşəng Farsçadan geliyor; sözlük onu hem “görünüşçe çok güzel” hem “zarif, ince” diye tanımlıyor ve örnek olarak “qəşəng üz” (güzel yüz) veriyor. Göyçək için örnek “göyçək qız”. Göyçək'in bir benzeri Türkiye Türkçesinde de var: TDK gökçek kelimesini ağızlarda kullanılan “güzel, sevimli” diye kaydediyor ve şu örneği veriyor: “Gökçektin kız, daha bir gökçek oldun.”

Əziz ve əzizim. Sözlüğün ilk anlamı “sevimli, istəkli, ürəyə yaxın”, yani sevilen, yüreğe yakın. Altıncı anlamı ilginç: əzizim ve əziziyəm, bayatıların başında söylenen kelime; TDK bayatıyı “Azeri ve Türkmen halk şiirinde mâni türü” diye tanımlıyor. Türkiye Türkçesinde aziz ise TDK'da önce “ermiş” anlamına geliyor; “sevgide üstün tutulan” anlamı üçüncü sırada. “Azizim” iki tarafta da hitap olarak çalışır, ama Azerice tarafta kelimenin sözlükteki ilk anlamı doğrudan sevgi.

Canım ve canım-gözüm. İzahlı lüğət can maddesinin yedinci anlamında canım ve canım-gözüm biçimlerini sevgiyle seslenme olarak veriyor: “Canım-gözüm, de görüm nə istəyirsən?” (Canım gözüm, söyle bakalım ne istiyorsun?). Sekizinci anlam ise tersi: itiraz ve hoşnutsuzluk anında söylenen canım. Sözlüğün örneği: “Canım, nə düşmüsən üstümə.” Türkçede tartışmanın ortasındaki “canım” da aynı işi görür; tonu kelime değil, cümle belirliyor.

Sevimli. Azerice sözlükte ilk anlam “mehriban, əziz, sevgili, istəkli”. TDK'da sevimli daha hafif: “hoşa giden; şirin”. Yani Azerice “sevimli” bir sevgiliye söylendiğinde Türkçedeki “şirinsin”den biraz daha fazlasını taşıyabilir.

Qurban. Dördüncü anlamı sevgi ve yakınlık: sözlüğün şiirden aldığı örnek “Oxu, bülbülciyim, səsinə qurban!” (Şakı, bülbülcüğüm, sesine kurban!). TDK'da da “kurban olayım!” maddesi “aşırı sevgi ve hayranlık anlatan bir söz” diye geçiyor.

Yanlış anlaşılabilecek dört kelime

Məhəbbət ve muhabbet. İzahlı lüğət məhəbbət için üç anlam veriyor: eşq, sevgi, sevme (“Aralarında məhəbbət var”); bağlılık, dostluk, sadakat (“Ana məhəbbəti”, annenin sevgisi); bir şeye ilgi (“Musiqiyə məhəbbət”). TDK muhabbeti iki maddeye gönderiyor: sevgi ve yârenlik. Yârenlik de “ahbapça, dostça konuşma, söyleşme” demek. Fark tam burada: Türkçede muhabbet sohbet de olabilir, Azerice sözlükte məhəbbət'in böyle bir anlamı yok. Türkiye'den biri “aralarında muhabbet var” cümlesini “iyi anlaşıyorlar, sohbetleri tutuyor” diye okuyabilir; Azerice sözlükteki cümle ise aralarındaki sevgiyi anlatıyor.

İstəmək ve istemek. İki fiil de “istemek”, ikisi de evlenmek için kız istemeyi kapsıyor; sözlükteki örnek “Qohumdan qız istəmək”, TDK'daki “Komşunun kızını istemişler”. Farkı ikinci anlam yaratıyor: Azerice sözlük istəmək'i “sevmək, məhəbbət yetirmək, əzizləmək” diye de tanımlıyor ve örnek olarak “Ana oğlunu çox istəyir” cümlesini veriyor, yani anne oğlunu çok seviyor. TDK'da istemek fiilinin altı anlamı arasında sevmek yok. Azerbaycanlı biri birini “çok istediğini” söylediğinde, Türkçe kulağın duyduğu arzu değil, sevgi olabilir.

Darıxmaq ve darılmak. Darıxmaq'ın sözlükteki ilk anlamı sıkılmak, canı sıkılmak, bezmek; ikincisi nefesi daralmak; üçüncüsü birini ya da bir şeyi hasretle görmek istemek: “Vətən üçün darıxmaq”. Özlenen kişi “üçün” ile bağlanıyor. Bu yüzden “Mən sənin üçün çox darıxıram” cümlesi kelime kelime “senin için çok sıkılıyorum” gibi görünse de anlamı “seni çok özlüyorum”. TDK'da darıxmak diye bir madde yok; kulağa yakın gelen darılmak ise “görüşmez olmak, gücenmek”. Yani bu cümlede ne sıkıntı var ne küslük.

Yar ve yâr. Burada iki sözlük birbirinin aynası. Azerice izahlı lüğət yar için önce “dost, yoldaş” anlamını veriyor, sevgili anlamını ise klasik edebiyata bağlıyor (“Vəfalı yar”, vefalı sevgili). TDK'da sıra tersine: yâr önce sevgili, “dost” anlamı eskimiş. Azerice sözlükteki atasözü bunu iyi gösteriyor: “Eyibsiz yar axtaran yarsız qalar.” TDK'daki karşılığı neredeyse aynı: “Kusursuz dost arayan dostsuz kalır.” Bir de yazılış farkı var: Türkiye Türkçesinde şapkasız yar ayrı bir madde ve anlamı “uçurum”.

Özləmək, sevda ve eşq

Özləmək Azerice sözlükte de var: “bir daha görmək və ya qovuşmaq arzusunda olmaq”, yani yeniden görmek ya da kavuşmak arzusunda olmak. Tanım TDK'nın özlemek tanımına çok yakın. Wiktionary ise kelimeyi arkaik sayıyor ve Türkçeden etkilenen konuşurlarda yeniden ödünç alınmış olabileceğini yazıyor. İki kaynak bu noktada ayrışıyor; Wiktionary'nin “seni özlüyorum” örneği ise darıxmaq ile kurulmuş.

Sevda ve eşq ortak kelimeler. Azerice sözlük sevdayı “sevgi, məhəbbət, eşq” ve “arzu, həvəs” diye veriyor; TDK da “güçlü sevgi, güçlü aşk” ve “aşırı ve güçlü tutku” diyor. Eşq ise Azerice sözlükte yalnızca iki kişi arasındaki aşk değil: örnekler “Vətən eşqi” ve “Övlad eşqi”, yani vatan ve evlat sevgisi.

Mesajda nasıl kullanılır

Türkiye Türkçesiyle Azerbaycan Türkçesi arasındaki yakınlık, yanlış anlamayı kolaylaştırıyor: bilmediğin kelimede durup soruyorsun, bildiğini sandığın kelimede geçip gidiyorsun. Üç pratik kural:

  • Karşındakinin yazdığı bir sevgi sözünü kendi dilindeki anlamıyla okuma. Şüphe duyduğunda sor: “Bu kelimeyi sen nasıl kullanıyorsun?”
  • Kendi mesajında deyim ve söz oyunundan kaçın; kısa, düz cümle iki tarafta da aynı anlama gelir.
  • Azerice bir kalıp denemek istiyorsan Sabahın xeyir ya da Gecən xeyrə gibi bir selamla başla. Mən səni sevirəm'i, Türkçede olduğu gibi, zamanı geldiğinde söyle.

Hitap seçimi için sevgiliye hitap şekilleri, məhəbbət ile muhabbetin Arapça kökü için habibi ne demek sayfasına bakabilirsin.

Bilmediklerimiz

Bu sayfa hangi kelimenin Azerbaycan'da bugün ne kadar sık kullanıldığına dair bir iddia taşımıyor. İzahlı lüğət'in örneklerinin bir kısmı Vaqif, Hacıbəyli ve Müşfiq gibi yazarlardan alınmış; anlamı gösteriyor, bugünkü konuşma sıklığını göstermiyor. Güney Azerbaycan'da (İran) Arap alfabesiyle yazılan Azerice ve oradaki söyleyişler sayfanın dışında.

Sık sorulan sorular

Azerice seni seviyorum nasıl denir?
Mən səni sevirəm. Hem Wikivoyage'ın Azerbaycanca konuşma kılavuzu hem Wiktionary'nin sevmək maddesi bu kalıbı veriyor. Özlediğini söylemek istersen Wiktionary'deki örnek cümle şu: Mən sənin üçün çox darıxıram. Okurken ə harfine dikkat et; Türkiye Türkçesinde karşılığı yok, a ile e arasında bir ses.
Azerice iltifat kelimeleri neler?
İltifatta kullanılan kelimeler: gözəl, qəşəng, göyçək, əziz ve sevimli; hitap olarak da Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti gözəlim, əzizim, canım ve canım-gözüm biçimlerini kaydediyor. Göyçək'in Türkiye Türkçesinde de bir benzeri var: TDK gökçek kelimesini ağızlarda kullanılan “güzel, sevimli” diye kaydediyor.
Azerice ve Türkçede anlamı farklı olan sevgi kelimeleri hangileri?
Dört tane öne çıkıyor. Məhəbbət Azericede sevgi ve aşk demek, Türkçedeki muhabbetin sohbet anlamı yok. İstəmək sevmek anlamına da geliyor. Darıxmaq hem sıkılmak hem özlemek; Türkçedeki darılmakla ilgisi yok. Yar ise Azerice sözlükte önce dost, Türkçe sözlükte önce sevgili.
Azerice ve Türkçe karşılıklı anlaşılır mı?
Wikivoyage bir ölçüde karşılıklı anlaşılır olduğunu, Rusça, Arapça ve Farsçadan gelen kelimelerin bunu sınırladığını yazıyor. Sevgi sözlerinde ise yanlış anlama çoğu zaman bilmediğin bir kelimeden değil, bildiğini sandığın bir kelimeden çıkıyor.

Kaynaklar

  1. Wikivoyage: Azerbaijani phrasebook 09-10-2026'da okundu (ikincil kaynak). Azerbaycan Türkçesinin Türkiye Türkçesiyle bir ölçüde karşılıklı anlaşılır olduğu, Rusça, Arapça ve Farsçadan gelen kelimelerin bunu sınırladığı; dokuz ünlü; ə, g, q ve x harflerinin okunuşu; Mən səni sevirəm, Sabahın xeyir, Axşamın xeyir, Gecən xeyrə, Təbriklər kalıpları.
  2. Azleks, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti: darıxmaq 09-10-2026'da okundu. Üç anlam: sıxılmaq, canı sıxılmaq, bezmək; təngnəfəs olmaq; birini ya da bir şeyi görməyi həsrətlə arzu etmək (örnek: Vətən üçün darıxmaq). Aynı sözlükte özləmək maddesi: “bir daha görmək və ya qovuşmaq arzusunda olmaq”, M. Müşfiq'ten örnekle.
  3. Azleks, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti: istəmək 09-10-2026'da okundu. On anlamın ilki arzu etmək, ikincisi “sevmək, məhəbbət yetirmək, əzizləmək” (örnek: Ana oğlunu çox istəyir); evlendirmek için birine başvurma anlamı (örnek: Qohumdan qız istəmək).
  4. Azleks, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti: məhəbbət 09-10-2026'da okundu. Arapça kökenli; 1. eşq, sevgi, sevmə, sevişmə (Aralarında məhəbbət var); 2. bağlılıq, dostluq, sədaqət (Vətənə məhəbbət, Ana məhəbbəti); 3. bir şeyə maraq (Musiqiyə məhəbbət). Aynı sözlükte sevda: sevgi, məhəbbət, eşq; arzu, həvəs. Eşq: Vətən eşqi, Övlad eşqi.
  5. Azleks, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti: yar 09-10-2026'da okundu. Farsça kökenli; birinci anlam “dost, yoldaş” (atasözü: Eyibsiz yar axtaran yarsız qalar), ikinci anlam klasik edebiyatta sevgili, məşuq, məşuqə (Vəfalı yar).
  6. Azleks, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti: gözəl, əziz, can ve qurban 09-10-2026'da okundu (aynı sözlüğün əziz, can, qurban, qəşəng, göyçək ve sevimli maddeleriyle). gözəl 3: “Gözəlim şəklində gözələ xitab” (Ü. Hacıbəyli: Bir nəzər sal, gözəlim!); əziz 1: sevimli, istəkli; əziz 6: əzizim, əziziyəm bayatıların başında; can 7 ve 8: canım, canım-gözüm hem sevgiyle hem itirazla seslenmede; qurban 4: nəvaziş, mehribanlıq (Oxu, bülbülciyim, səsinə qurban!); qəşəng: Farsça, “Qəşəng üz”; göyçək: “Göyçək qız”; sevimli: mehriban, əziz, sevgili, istəkli.
  7. Wiktionary: darıxmaq ve sevmək (Azerbaycanca) 09-10-2026'da okundu (ikincil kaynak; sevmək ve özləmək maddeleriyle). Örnek cümleler: Mən sənin üçün çox darıxıram (“seni çok özlüyorum”), Mən səni sevirəm. Özləmək maddesi kelimeyi arkaik sayıyor ve Türkçeden etkilenen konuşurlarda yeniden ödünç alınmış olabileceğini yazıyor.
  8. TDK Güncel Türkçe Sözlük: muhabbet, istemek, darılmak, yâr, aziz, gökçek 09-10-2026'da okundu (aynı sözlüğün yârenlik, istemek, darılmak, yâr, yar, aziz, sevimli, sevda, gökçek, bayatı, kurban olayım! ve kusursuz dost arayan dostsuz kalır maddeleriyle). Muhabbet ► sevgi, ► yârenlik; istemek 6: evlenmek dileğinde bulunmak; darılmak: görüşmez olmak, gücenmek; yâr ► sevgili, eskimiş ► dost; yar ► uçurum; aziz 1 ► ermiş; gökçek: ağızlarda “güzel, sevimli”; darıxmak maddesi yok.