Bağlanma stilleri: dört etiketin arkasındaki iki ölçek
Güvenli, kaygılı, kaçıngan: bağlanma stilleri iki ölçek puanından türetiliyor. ECR-R, Türkçe uyarlaması ve ilişkiler hakkında ne söylediği.
Bağlanma stilleri, insanların yakın ilişkilerde ne kadar kaygılı ve ne kadar kaçıngan olduğunu anlatan bir sınıflama. Kaygı, partnerin seni gerçekten sevip sevmediği, gerektiğinde yanında olup olmayacağı konusundaki endişe; kaçınma ise birine yaslanmaktan ve açılmaktan duyulan rahatsızlık. İnternette bunlar dört etiketle anlatılıyor: güvenli, kaygılı, kayıtsız kaçıngan ve korkulu kaçıngan. Ama araştırmalarda bu etiketler doğrudan ölçülmüyor; iki ayrı ölçek puanından türetiliyor ve en yaygın ölçeklerden birinin geliştiricisi, araştırmalarda insanları bu dört kutuya ayırmamayı açıkça öneriyor.
Etiketler nereden geliyor
Kuram, ebeveynlerinden ayrılan bebeklerin yaşadığı yoğun sıkıntıyı anlamaya çalışan İngiliz psikanalist John Bowlby'ye dayanıyor. Psikolog R. Chris Fraley'in Illinois Üniversitesi'ndeki özet sayfası hikâyenin geri kalanını anlatıyor. Mary Ainsworth, 12 aylık bebekleri laboratuvarda ebeveynlerinden kısa süre ayırıp yeniden bir araya getirdi. Bebeklerin yaklaşık yüzde 60'ı ebeveyn dönünce kolayca sakinleşti ve güvenli diye adlandırıldı; yüzde 20 ya da daha azı ayrılıkta çok huzursuzlanıp dönüşte de sakinleşemedi; yaklaşık yüzde 20'si ise ayrılıkta pek etkilenmemiş görünüp dönüşte ebeveynden uzak durdu.
1987'de Hazan ve Shaver aynı fikri yetişkin ilişkilerine taşıdı. Katılımcılara üç kısa paragraf okutup kendilerini en iyi hangisinin anlattığını sordular. Sonuç bebeklerdeki dağılıma benziyordu: yetişkinlerin yaklaşık yüzde 60'ı kendini güvenli, yaklaşık yüzde 20'si kaçıngan, yaklaşık yüzde 20'si kaygılı olarak tanımladı.
Dördüncü etiket sonradan geldi. Fraley'in ölçüm sayfasına göre Kim Bartholomew 1990'da Hazan ve Shaver'ın üç stilini koruyup ikinci bir kaçınma türü ekledi: kayıtsız kaçınma. İnternette okuduğun dört stil, bu şemanın kendisi.
İki boyut, dört köşe
Asıl kırılma 1998'de geldi. Kelly Brennan ve arkadaşları, bağlanmayı ölçen pek çok ifadenin istatistiksel olarak nasıl gruplandığına baktı ve iki temel boyut buldu: bağlanmaya ilişkin kaygı ve bağlanmaya ilişkin kaçınma. Fraley'in tarifiyle, kaygısı yüksek olanlar partnerinin ulaşılabilir, duyarlı ve ilgili olup olmadığı konusunda endişe duyuyor; kaçınması yüksek olanlar başkalarına dayanmamayı ve açılmamayı tercih ediyor. Tipik bir güvenli yetişkin ikisinde de düşük.
Dört etiket bu iki boyutun köşeleri:
| Kaygı | Kaçınma | Bartholomew'un etiketi | Gündelik adı |
|---|---|---|---|
| Düşük | Düşük | güvenli | güvenli bağlanma |
| Yüksek | Düşük | saplantılı (preoccupied) | kaygılı bağlanma |
| Düşük | Yüksek | kayıtsız (dismissing) | kaçıngan bağlanma |
| Yüksek | Yüksek | korkulu (fearful) | korkulu kaçıngan bağlanma |
Fraley iki kaçınma türü arasındaki farka dair bir deneyi de anlatıyor. Partnerlerini kaybetmeyi konuşmaları istendiğinde, kayıtsız kaçıngan kişiler fizyolojik olarak diğerleri kadar gerildi; ama duygularını bastırmaları istendiğinde bunu başarabildiler. Korkulu kaçıngan kişiler ise bastırmakta o kadar başarılı olamadı.
Ölçeğin geliştiricisi ne diyor
Fraley'e göre yetişkin bağlanmasının en yaygın iki ölçeği Brennan, Clark ve Shaver'ın ECR'ı ile Fraley, Waller ve Brennan'ın 2000'de yayımladığı gözden geçirilmiş sürümü ECR-R. İkisi de kişiye bir etiket değil, kaygı ve kaçınma için iki ayrı sürekli puan veriyor.
Fraley, ECR-R hakkındaki soru yanıt sayfasında “bu puanlarla insanları güvenli, korkulu, kayıtsız ya da saplantılı diye kategorilere ayırabilir miyim?” sorusunu doğrudan yanıtlıyor: bunun “doğal” ya da “doğru” bir yolu yok. Farklı ölçümlerle yapılan analizler bağlanmanın bir tür değil, bir derece meselesi olduğuna işaret ediyor. Fraley sınıflamanın ölçümün hassasiyetini düşürdüğünü yazıyor ve buna kesinlikle karşı olduğunu söylüyor.
Yine de bir yöntem tarif ediyor, çünkü bazı araştırmacılar gruplamak zorunda kalıyor: her iki puanın ortancasını bulup kişiyi ortancanın altında ya da üstünde kalmasına göre dört gruptan birine koymak. Bu yöntemin anlamı önemli. Böyle bir sınıflamada “güvenli” olmak, o örneklemdeki diğer insanların ortancasının altında kalmak demek. Yani etiket, senin kim olduğuna değil, kiminle karşılaştırıldığına bağlı.
Bağlanma stili testi
Türkçede ECR-R'nin bir uyarlaması var. E. Selçuk, G. Günaydın, N. Sümer ve A. Uysal 2005'te ölçeği Yakın İlişkilerde Yaşantılar Envanteri-II adıyla Türk örnekleminde değerlendirdi ve çalışma Türk Psikoloji Yazıları'nın 8. cildinde yayımlandı. Biz bu makalenin künyesini Sabancı Üniversitesi'ndeki yayın listesinden ve ODTÜ'nün akademik veri sisteminden doğruladık; makalenin kendisini okumadık.
İnternetteki testler için Fraley'in bir uyarısı daha var. Sayfasından bağlantı verdiği çevrimiçi bağlanma testi, Aralık 2005'ten beri ECR-R'nin kendisi değil, değiştirilmiş bir sürümü: maddelerin yaklaşık 16'sı özgün ölçekten, gerisi 300'ü aşkın maddelik bir havuzdan rastgele seçiliyor. Yani ölçeğin geliştiricisinin yönlendirdiği test bile özgün ölçekle birebir aynı değil.
Bir testin işe yarayıp yaramadığını anlamanın basit bir yolu var: sana iki ayrı puan veriyor mu? Kaygı ve kaçınmayı ayrı ayrı göstermeyen, seni doğrudan bir etikete koyan kısa testler, bu ölçeklerin mantığıyla örtüşmüyor.
Bağlanma stili değişir mi
Fraley'in özetine göre bu konudaki kanıtlar karışık. Bir kişinin annesiyle ve romantik partneriyle ilişkisindeki güvenlik arasındaki korelasyon yaklaşık .20 ile .50 arasında, yani küçük ile orta arası. Ebeveyne bağlanmanın zaman içindeki kararlılığı yaklaşık .25 ile .39. Bir yaşında ölçülen bağlanmayı aynı kişilerin 20 yıl sonraki romantik ilişkileriyle karşılaştıran ve Fraley'in bildiği tek boylamsal çalışmada korelasyon .17 çıkmış; bu çalışma yayımlanmamış.
Fraley'in vardığı sonuç, çocuklukla yetişkin romantik ilişkileri arasındaki bağın en iyi ihtimalle orta düzeyde olduğu. Kuram, yeni deneyimler eski beklentilerle çeliştiğinde bağlanmanın değişebileceğini öngörüyor; ama Fraley, bir kişinin bağlanma stilini tam olarak neyin değiştirdiğinin henüz iyi anlaşılmadığını da yazıyor.
İlişkiler hakkında ne söylüyor
Knox ve arkadaşlarının Trauma, Violence, & Abuse dergisinin 2024 sayısında yayımlanan meta-analizi 139 çalışmayı ve toplam 38.472 kişiyi bir araya getirdi. Soru şuydu: kaygılı ya da kaçıngan bağlanma, partnere kötü davranmayla ne kadar ilişkili? Kötü davranma geniş tanımlanmış: açık şiddetten, çatışmadan kaçma, manipülasyon ve duyarsız ilgi gibi daha örtük davranışlara kadar.
Sonuç: ilişki var ama küçük, r = .11 ile .21 arasında. Stres ilişkiyi güçlendiriyor; güvensiz bağlanan biri stres altındayken partnerine kötü davranmaya daha yatkın hâle gelebiliyor. Çalışmaların yaklaşık yüzde 30'u ise sıfır ya da ters yönlü bir ilişki bulmuş. Bu sayılar bir eğilimi gösteriyor, bir kişiyi değil. Birinin “kaçıngan” olması, ondan kötü bir partner çıkacağını söylemiyor.
Gündelik dildeki bağlanmak
TDK'de bağlanma stili diye bir terim yok, ama bağlanmak fiilinin ikinci anlamı tam da bu alanda: “sevmek, içten bağlı olmak”. Sözlüğün örneği Orhan Veli Kanık'tan: “Ona bağlandığım kadar / Hiçbirine bağlanmadım”. Gündelik dilde “bağlanma korkusu” dediğimiz şey ise ölçekteki kaçınma boyutuna benziyor ama aynı şey değil: kaçınma bir derece, korku ise bir yargı.
Sık sorulan sorular
Dört bağlanma stili nereden geliyor?
Bağlanma stili değişir mi?
Bağlanma stili testi güvenilir mi?
Kötü bir ilişkiyi yordar mı?
Kaynaklar
- R. Chris Fraley, A Brief Overview of Adult Attachment Theory and Research, University of Illinois 07-10-2026'da okundu. Bowlby ve Ainsworth; Hazan ve Shaver'ın 1987 tarihli üç paragraflık ölçümü ve yetişkinlerde yaklaşık yüzde 60 güvenli, 20 kaçıngan, 20 kaygılı dağılımı; Brennan, Clark ve Shaver'ın (1998) iki boyutu; ECR ve ECR-R; süreklilik korelasyonları (.20 ile .50, .25 ile .39, 20 yıllık tek boylamsal çalışmada .17).
- R. Chris Fraley, Information on the Experiences in Close Relationships-Revised (ECR-R) Adult Attachment Questionnaire 07-10-2026'da okundu. ECR-R kaygı ve kaçınma boyutlarını ölçüyor. İnsanları kategorilere ayırmanın “doğal” ya da “doğru” bir yolu yok; Fraley sınıflamaya karşı çıkıyor ve zorunlu kalınırsa ortanca ile dört Bartholomew grubuna ayırma yöntemini tarif ediyor. İnternetteki sürüm 2005'ten beri değiştirilmiş bir sürüm.
- R. Chris Fraley, Self-report measures of adult attachment (ölçümler sayfası) 07-10-2026'da okundu. Kim Bartholomew'un (1990; Bartholomew ve Horowitz 1991) dört stilli şeması: Hazan ve Shaver'ın stillerine kayıtsız kaçınmayı ekliyor. Brennan ve arkadaşlarının (1998) 36 maddelik ölçeği, her boyut için 18 madde.
- Sabancı Üniversitesi, Gül Günaydın yayın listesi 07-10-2026'da okundu. Selçuk, Günaydın, Sümer ve Uysal (2005), Yetişkin bağlanma boyutları için yeni bir ölçüm: Yakın İlişkilerde Yaşantılar Envanteri-II'nin Türk örnekleminde psikometrik açıdan değerlendirilmesi, Türk Psikoloji Yazıları 8, 1-11. Künye ODTÜ AVESİS kaydıyla da doğrulandı (Selçuk E., Günaydın G., Sümer N., Uysal A., Türk Psikoloji Yazıları, cilt 8, 2005, TR Dizin). Makalenin kendisi okunmadı; yalnızca künyesi doğrulandı.
- Knox, Karantzas, Ferguson ve diğerleri, The Role of Attachment, Insecurity, and Stress in Partner Maltreatment: A Meta-Analysis, Trauma Violence Abuse 25(1), 2024 07-10-2026'da okundu. 139 çalışma, 38.472 kişi. Bağlanma kaygısı ve kaçınması ile partnere kötü davranma arasındaki ilişki r = .11 ile .21 arasında, küçük. Stres bu ilişkiyi güçlendiriyor. Çalışmaların yaklaşık yüzde 30'u sıfır ya da ters yönlü ilişki bulmuş. Çevrimiçi yayın 2023, sayı 2024.
- TDK Güncel Türkçe Sözlük, bağlanmak maddesi 2. anlam: “Sevmek, içten bağlı olmak”, örnek Orhan Veli Kanık'tan. 5. anlam: “Sözle veya yazılı olarak bir şeye bağlanmak; angaje olmak”.