Aşk ve evlilik: düğün gelenekleri, kanun ve rakamlar

Seni seviyorum ne zaman denir? Sözlük ve araştırmalar

Seni seviyorum demenin doğru bir haftası yok. TDK'nin sevmek, beğenmek ve âşık olmak tanımları ve kimin önce söylediğini ölçen iki çalışma.

The Mocha team5 dk okuma

“Seni seviyorum” demenin doğru bir haftası yok; bunu ölçen araştırmalar da bir takvim değil, iki şaşırtıcı sonuç veriyor. Birincisi, insanlar ilk söyleyenin kadın olduğunu sanıyor, ama çalışmalarda ilk söyleyen çoğunlukla erkek çıkıyor. İkincisi, cümlenin anlamı kimin söylediğine ve ne zaman söylendiğine göre değişiyor. Türkçe buna üçüncü bir katman ekliyor: sevmek fiili TDK'ye göre beş ayrı anlam taşıyor ve bunlardan biri yalnızca “çok hoşlanmak”. Yani asıl soru “ne zaman” değil, “hangi anlamda”. Bu sayfa önce kelimeleri, sonra araştırmaları veriyor.

Sözlükte dört kelime, dört ağırlık

Türkçede bir duyguyu söylemenin birkaç fiili var ve TDK her birini ayrı tanımlıyor. Aşağıdaki tablo sözlüğün kendi örnek cümleleriyle; çünkü bir kelimenin ağırlığını en iyi, onu kullanan yazar gösteriyor.

FiilTDK tanımıSözlüğün örneği
HoşlanmakHoşuna gitmek, hoş bulmak“Annesi o tarz yaşayıştan hoşlanır mı?” (Ahmet Muhip Dıranas)
Beğenmek, 2. anlamBenzerleri arasından birini seçip ayırmak“İçlerinde Elif'i beğendi.” (Kemal Ateş)
Sevmek, 2. anlamBirine sevgiyle bağlanmak; gönül vermek“Ne kadınlar sevdim zaten yoktular” (Attilâ İlhan)
Âşık olmakSevmek, tutulmak“Bir iki kez karşıdan görmekle nasıl âşık olduğunu...” (Necati Cumalı)

Tablonun iki ilginç satırı var. Beğenmek ilk anlamında yalnızca “iyi veya güzel bulmak”, ama ikinci anlamında bir seçim: Kemal Ateş'in örneğinde Bektaş, kızların arasından Elif'i ayırıyor ve cümle bir sevdalının yüreğiyle devam ediyor. Yani beğenmek, sözlükte bile romantik bir başlangıç olabiliyor. Âşık olmanın örneği ise hızla ilgili: Necati Cumalı'nın cümlesinde biri, birkaç kez uzaktan görmekle âşık oluyor. Sözlük, âşık olmanın zaman istediğini söylemiyor.

“Seviyorum”un beş anlamı

Sevmek maddesi cümlenin neden yanlış anlaşılabildiğini gösteriyor:

  1. Sevgi ve bağlılık duymak. Örnek Ömer Seyfettin'den, sevilen arkadaşlar hakkında.
  2. Birine sevgiyle bağlanmak; gönül vermek. Romantik anlam burada.
  3. Çok hoşlanmak. Örnekte biri entari üstüne kürk giymeyi seviyor.
  4. Okşamak.
  5. Yerini, şartlarını uygun bulmak: “Bu ağaç nemli ortamı sever.”

“Seni seviyorum” cümlesi bu yüzden kendi başına hangi anlamda kurulduğunu söylemiyor. Bir arkadaşa, bir kardeşe, bir sevgiliye aynı biçimde söylenebiliyor. Cümlenin romantik bir itiraf olarak okunması, ikinci anlamın kastedildiğinin bağlamdan anlaşılmasına bağlı. TDK aşkı ise “çok kuvvetli sevgi ve bağlılık duygusu” diye tanımlıyor ve örneği Yunus Emre'den veriyor; “sana âşığım” bu yüzden daha az yoruma açık.

Sözlüğün başka iki maddesi, Türkçenin sevgi kelimelerini ne kadar geniş kullandığını gösteriyor. Gönül vermek ilk anlamında “sevmek, âşık olmak”, ama TDK'nin örneklerinden biri “yepyeni bir Türkçeye” gönül vermiş olan Atatürk'ten, bir diğeri cevizli tel kadayıfına gönül verenlerden söz ediyor. Aşk da TDK'ye göre Arapça ʿışḳ kökenli ve tanımı yalnızca bir kişiyi değil, “bir kimse veya bir şeyi” kapsıyor. Türkçede romantik bir cümle kurmak için ayrı bir sözlük yok; aynı kelimeler bağlamla romantikleşiyor.

Bu yüzden ilk “seni seviyorum”un ağırlığı, kelimenin kendisinden çok onu taşıyan andan geliyor: ne zaman, nerede, hangi sesle ve hangi cümlenin ardından söylendiği.

Bu basamakların başka dillerde nasıl kurulduğunu, örneğin Almancanın ich liebe dich ile ich hab dich lieb arasına koyduğu ara basamağı, Almanca seni seviyorum sayfasında ayrıca ele aldık.

Araştırmalar: kim önce söylüyor

Konuyu doğrudan ölçen iki çalışma var ve ikisi de aynı yıl, 2011'de yayımlandı.

Ackerman, Griskevicius ve Li. Journal of Personality and Social Psychology'de yayımlanan çalışma altı ayrı araştırmada güncel ve geçmiş ilişkileri inceliyor. Özetteki bulgu açık: insanlar kadınların önce “seni seviyorum” dediğini ve bunu duyunca daha mutlu olduğunu düşünüyor; oysa önce söyleyen ve duyunca daha mutlu olan erkekler. Çalışma bir ayrıntı daha ekliyor: kadınların ve erkeklerin bu cümleye tepkisi, çiftin cinsel ilişkiye girip girmemiş olmasına göre önemli ölçüde değişiyor. Yazarların vardığı sonuç, “seni seviyorum” demenin ve duymanın kimin söylediğine ve ne zaman söylediğine göre farklı anlamlar taşıdığı.

Harrison ve Shortall. Journal of Social Psychology'deki çalışma 172 üniversite öğrencisinin cevaplarına dayanıyor. Hem kadınlar hem erkekler, bir ilişkide kadının önce âşık olacağına ve önce söyleyeceğine inanıyor. Ama erkekler, kadınlara göre daha erken âşık olduklarını ve bunu daha erken dile getirdiklerini bildiriyor. Aşk ve romantizmle ilgili tutum sorularında ise iki cinsiyet arasında fark çıkmıyor.

İki çalışmanın sınırlarını da yazmak gerekiyor. Okuduğumuz kısımlar yayımlanmış özetler; özetlerde Türkiye'den bir örneklem geçmiyor ve Harrison ile Shortall'ın örneklemi üniversite öğrencilerinden oluşuyor. Türkçe konuşan çiftlerde aynı sonucun çıkıp çıkmayacağını gösteren bir çalışmaya ulaşamadık. Bir de şu: iki özet de “ortalama kaç hafta sonra” sorusuna bir rakam vermiyor. Bu yüzden biz de vermiyoruz.

Bu bilgilerle ne yapılır

Araştırmalardan ve sözlükten çıkan üç somut sonuç var.

  • Yaygın inanca güvenme. İki çalışmada da insanlar kadının önce söyleyeceğine inanıyor, ama bildirilen davranış bunun tersi. “Henüz söylemedi” gözlemi, bu yanlış beklentiyle okununca olduğundan fazla anlam taşıyabilir.
  • Zamanlama anlamı değiştiriyor. Ackerman ve arkadaşlarına göre aynı cümle, ilişkinin hangi aşamasında söylendiğine göre farklı okunuyor. Cümlenin kendisi kadar söylendiği an da bir mesaj taşıyor.
  • Kelimeyi duygunun ağırlığına göre seç. Henüz “seviyorum” demek erken geliyorsa Türkçenin bir alt basamağı var: “senden çok hoşlanıyorum” ya da “seni çok beğeniyorum”. TDK tanımlarına göre ikisi de bir izlenimi anlatıyor, bir bağlılığı değil; söyleyene de duyana da yer bırakıyor.

Farklı bir dilden biriyle konuşuyorsan bir şey daha önemli: karşındakinin dilinde aynı basamaklar başka yerde duruyor olabilir. Türkçede “seni seviyorum” bir kardeşe de söylenebiliyor; başka bir dilde karşılığı yalnızca sevgiliye gidebilir.

Sık sorulan sorular

Seni seviyorum ile seni beğeniyorum arasındaki fark ne?
TDK'ye göre beğenmek “iyi veya güzel bulmak” ya da benzerleri arasından birini seçip ayırmak; yani bir değerlendirme. Sevmek ise “sevgi ve bağlılık duymak” ve “birine sevgiyle bağlanmak”; yani bir bağ. Beğeniyorum bir izlenimi, seviyorum bir bağlılığı söylüyor.
Çiftler genelde ne kadar sonra söylüyor?
Bunun için güvenilir bir hafta ya da ay sayısı veremiyoruz. Konuyu inceleyen iki yayımlanmış çalışmanın özetleri, kimin önce söylediğini ve bunun nasıl karşılandığını raporluyor, ama herkes için geçerli bir süre vermiyor.
Araştırmalara göre önce kim söylüyor?
İki çalışma da aynı sonuca varıyor: insanlar kadınların önce söylediğini sanıyor, ama ilk söyleyen çoğunlukla erkek. Ackerman ve arkadaşlarının altı çalışmasında erkekler hem önce söylemiş hem de duyduklarında daha mutlu olduklarını bildirmiş. Harrison ve Shortall'ın 172 üniversite öğrencisiyle yaptığı çalışmada da erkekler daha erken âşık olduklarını ve bunu daha erken söylediklerini bildirmiş.
Sana âşığım demek seni seviyorum demekten daha mı güçlü?
Sözlük tanımlarına göre evet. TDK aşkı “çok kuvvetli sevgi ve bağlılık duygusu” diye tanımlıyor, âşık olmayı da “sevmek, tutulmak” diye. Sevmek ise kahveden şehre kadar her şeye uzanabiliyor; TDK'nin üçüncü anlamı “çok hoşlanmak”. Bu yüzden “sana âşığım” yalnızca romantik bir okumaya açık, “seni seviyorum” birkaç okumaya.

Kaynaklar

  1. TDK Güncel Türkçe Sözlük: sevmek Sevmek fiilinin beş anlamı ve örnekleri: 1. sevgi ve bağlılık duymak (Ömer Seyfettin), 2. birine sevgiyle bağlanmak, gönül vermek (Attilâ İlhan), 3. çok hoşlanmak (Refik Halit Karay), 4. okşamak, 5. yerini, şartlarını uygun bulmak.
  2. TDK Güncel Türkçe Sözlük: beğenmek Beğenmek fiilinin üç anlamı: iyi veya güzel bulmak; benzerleri arasından birini seçip ayırmak (Kemal Ateş'ten Elif örneğiyle); onaylamak.
  3. TDK Güncel Türkçe Sözlük: âşık olmak “Sevmek, tutulmak” tanımı ve Necati Cumalı'dan örnek cümle. Aynı sözlükte aşk (Yunus Emre örneğiyle), hoşlanmak ve gönül vermek maddeleri de okundu.
  4. Ackerman, Griskevicius ve Li (2011), Let's get serious: communicating commitment in romantic relationships, Journal of Personality and Social Psychology Özet: altı çalışmada insanların kadınların önce “seni seviyorum” dediğini ve bunu duyunca daha mutlu olduğunu düşündüğü, oysa önce söyleyenin ve duyunca daha mutlu olanın erkekler olduğu; tepkilerin çiftin cinsel ilişkiye girip girmemiş olmasına göre değiştiği.
  5. Harrison ve Shortall (2011), Women and men in love: who really feels it and says it first?, Journal of Social Psychology Özet: 172 üniversite öğrencisinden gelen cevaplara göre iki cinsiyet de kadınların önce âşık olup önce söyleyeceğine inanıyor, ama erkekler daha erken âşık olduklarını ve bunu daha erken söylediklerini bildiriyor; aşkla ilgili tutumlarda cinsiyet farkı yok.