Aşk ve evlilik: düğün gelenekleri, kanun ve rakamlar

Resmî nikâh ve imam nikâhı farkı: madde madde

İmam nikâhı tek başına evlilik sayılmaz, ama 2015'ten beri cezası da yok. TMK 143, TCK 230 ve Anayasa Mahkemesi kararı, kaynaklarıyla.

The Mocha team5 dk okuma

Resmî nikâh ile imam nikâhı arasındaki fark tek cümleyle şu: devletin tanıdığı evlilik yalnızca resmî nikâh, imam nikâhı ise hukuken bir evlilik değil, ama 2015'ten beri Ceza Kanunu'nda tek başına bir cezası da yok. Türk Medeni Kanunu'nun 143. maddesi evlenmenin geçerliliğinin dinî törene bağlı olmadığını açıkça yazıyor. Türk Ceza Kanunu'nun resmî nikâhsız dinî töreni cezalandıran iki fıkrası ise Anayasa Mahkemesi'nin 27 Mayıs 2015 tarihli kararıyla iptal edildi. İnternette hâlâ dolaşan “imam nikâhı kıydırmanın cezası iki aydan altı aya kadar hapis” bilgisi bu yüzden güncel değil.

Medeni Kanun ne diyor

Kanunun evlilikle ilgili hükümleri dinî törene tek bir maddede, 143'te değiniyor ve üç şey söylüyor:

  1. Tören biter bitmez evlendirme memuru eşlere aile cüzdanı verir.
  2. Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz.
  3. Evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına bağlı değildir.

Evliliğin hangi anda kurulduğunu bir önceki madde, 142, belirliyor: memur iki tarafa da evlenmek isteyip istemediklerini soruyor ve evlilik, ikisinin olumlu sözlü cevabıyla oluşuyor. Ne bir din adamı ne de bir dua bu ana bir şey ekliyor ya da eksiltiyor.

İkinci kural bugün de yürürlükte: kanun hâlâ “önce aile cüzdanı, sonra dinî tören” sırasını öngörüyor. Ama aşağıda görüleceği gibi, bu sıraya uymamanın artık bir cezası yok.

Ceza Kanunu: 230. maddede ne kaldı

Türk Ceza Kanunu'nun 230. maddesi “birden çok evlilik, hileli evlenme, dinsel tören” başlığını taşıyor ve bugün de altı fıkrası numarasıyla duruyor. Ama hepsi yürürlükte değil:

FıkraKonuBugünkü durum
1Evliyken başkasıyla evlenme işlemi yaptırmakYürürlükte: altı aydan iki yıla kadar hapis
2Evli olduğunu bildiği biriyle evlenmekYürürlükte: birinci fıkradaki ceza
3Gerçek kimliğini saklayarak evlenmekYürürlükte: üç aydan bir yıla kadar hapis
4Zamanaşımının başlangıcıYürürlükte
5Resmî nikâh olmadan dinî tören yaptırmakİptal, AYM 2015
6Belgeyi görmeden dinî tören yapan kişiİptal, AYM 2015

Mevzuat Bilgi Sistemi'ndeki güncel metin (Ağustos 2026 değişikliklerini de içeren sürüm) beşinci ve altıncı fıkraları hâlâ “İptal: Anayasa Mahkemesi'nin 27/5/2015 tarihli ve E.: 2014/36, K.: 2015/51 sayılı Kararı ile” notuyla gösteriyor. Yani o tarihten bu yana bu fıkraları geri getiren bir değişiklik yapılmamış.

İlk üç fıkra önemli bir ayrımı koruyor. İptal yalnızca dinî töreni tek başına cezalandıran iki fıkrayı kaldırdı; evliyken ikinci bir resmî evlilik yapmak hâlâ suç. Medeni Kanun'un 145. maddesi de böyle bir ikinci evliliği mutlak butlanla batıl sayıyor.

Anayasa Mahkemesi neden iptal etti

Mahkemenin basın duyurusuna göre iptal edilen fıkralar, resmî nikâh olmadan dinî tören yaptıranlara ve belgeyi görmeden töreni yapanlara iki aydan altı aya kadar hapis öngörüyordu; çift sonradan resmî nikâh kıydırırsa dava ve ceza ortadan kalkıyordu. Karar oyçokluğuyla verildi.

Gerekçenin özü şu: Medeni Kanun, evlilikten doğan hakları zaten resmî evliliğe bağlamış. Resmî nikâh kıydırmayan çiftler bu hakların çoğundan yararlanamıyor ve bu sonuç, insanları resmî nikâha yönlendirmeye yeterli. Bu yüzden dinî töreni ayrıca hapisle cezalandırmak, özel hayata saygı hakkına ve din ve vicdan özgürlüğüne orantısız bir müdahale. Mahkeme kararını bu ölçülülük gerekçesine dayandırdı.

Bu gerekçe pratik bir sonucu da açıkça söylüyor: suç olmaktan çıkmak, hukuki koruma kazanmak anlamına gelmiyor. Mahkemenin kendi ifadesiyle, eşlerin evlilikten doğan haklarını ileri sürebilmesi için resmî evlilik zorunlu.

Haklar: soybağı, miras, eş

Resmî nikâh olmadan yaşayan bir çift için Medeni Kanun'un üç maddesi öne çıkıyor. Bu bölüm kanun metnini aktarıyor, hukuki görüş vermiyor; kendi durumun için bir avukata danış.

  • Soybağı, madde 282. Çocuk ile anne arasındaki soybağı doğumla kuruluyor. Baba ile soybağı ise üç yoldan biriyle kuruluyor: anneyle evlilik, tanıma ya da hâkim kararı. Resmî evlilik yoksa geriye tanıma ve dava kalıyor.
  • Çocuğun mirası, madde 498. Evlilik dışında doğmuş ve soybağı tanıma ya da hâkim kararıyla kurulmuş çocuk, baba yönünden evlilik içi çocuklar gibi mirasçı oluyor.
  • Eşin mirası, madde 499. Kanun “sağ kalan eşe” mirastan pay veriyor: altsoyla birlikte dörtte bir, anne ve baba zümresiyle yarı. Buradaki eş, resmî evlilikteki eş. Yalnızca dinî törenle evlenmiş kişinin bu maddeye dayanabileceğine dair kanunda bir hüküm yok.

Müftü nikâhı ayrı bir şey

“Müftü nikâhı” sık sık imam nikâhıyla karıştırılıyor. Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 22. maddesine 2017'de eklenen hükümle İçişleri Bakanlığı il ve ilçe müftülüklerine evlendirme memurluğu yetkisi verebiliyor. Müftülükte kıyılan nikâh bu yüzden resmî nikâh: aile cüzdanı veriliyor ve nüfusa tescil ediliyor. Aynı maddeye göre eşlerden biri yabancıysa müftülük yetkili değil; o nikâhı yalnızca belediye evlendirme memurlukları ve nüfus müdürleri kıyabiliyor.

Dinî açıdan nikâhın şartı

“İmam nikâhı” adı, nikâhın bir imam tarafından kıyılması gerektiği izlenimini veriyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Nikâh” maddesi bunu farklı anlatıyor: İslâm hukukunda nikâh akdinin geçerliliği için şahitler huzurunda yapılması şart, ama bunun dışında bir din adamının bulunması ya da bir merasim yapılması gibi bir şekil zorunluluğu yok. İmam, müftü ya da kadı huzurunda kıyma geleneği ansiklopediye göre toplumsal bir gelenek olarak yerleşmiş. Bu sayfa dinî bir hüküm vermiyor; yalnızca terimin neyi kapsadığını gösteriyor.

Farklı inançtan ya da farklı ülkeden bir eşle

Medeni Kanun'un evlenme ehliyetini ve engellerini sayan maddeleri (124 ila 133) yaşı, ayırt etme gücünü, yakın hısımlığı, süren bir evliliği, kadın için bekleme süresini ve akıl hastalığını düzenliyor; din ya da uyruk farkı bu listede yok. Resmî nikâh bu yüzden iki farklı inançtan ya da iki farklı ülkeden kişiye aynı biçimde açık. Eşlerden biri yabancıysa değişen iki şey var: nikâhı müftülük değil belediye ya da nüfus müdürlüğü kıyıyor ve yabancı eşten kendi ülkesinden alınmış bir evlenme ehliyet belgesi isteniyor. Ayrıntılar yabancı ile evlenme şartları sayfasında. Dinî tören tarafında ise kanunun söylediği yine 143. maddeden ibaret; hangi törenin yapılacağı çiftin ve ailelerin kararı.

Rakamlar: çoğu çift ikisini birden yapıyor

TÜİK'in 2021 Türkiye Aile Yapısı Araştırması evlenenlere hangi törenleri yaptıklarını sormuş. Resmî nikâh yapanların oranı %98,6, dinî nikâh yapanların %90,0. Dinî nikâh oranı bölgeye göre belirgin biçimde değişiyor: İzmir'de %70,9, İstanbul'da %74,0, en yüksek olduğu Ortadoğu Anadolu'da %98,1.

Aynı araştırma görüşleri de ölçmüş. “Çiftlerin birlikte yaşaması için resmî nikâh şarttır” diyenlerin oranı %90,7, aynı cümleyi dinî nikâh için kuranların oranı %84,0. Üniversite mezunlarında bu iki oran %82,2 ve %69,0'a iniyor.

Sık sorulan sorular

İmam nikâhı tek başına geçerli mi?
Devlet hukuku bakımından hayır. Türk Medeni Kanunu'nun 143. maddesi evlenmenin geçerliliğinin dinî törene bağlı olmadığını söylüyor; evlilik, evlendirme memuru önünde tarafların “evet” demesiyle oluşuyor (madde 142). Yalnızca dinî törenle birlikte yaşayan iki kişi, kanun önünde evli sayılmıyor.
Sadece dinî törenle evlenmek suç mu?
Ceza Kanunu'ndaki suç tipi olarak 2015'ten beri değil. Türk Ceza Kanunu'nun 230. maddesinin bunu cezalandıran beşinci ve altıncı fıkraları, Anayasa Mahkemesi'nin 27 Mayıs 2015 tarihli kararıyla (E. 2014/36, K. 2015/51) iptal edildi. Mevzuat Bilgi Sistemi'ndeki güncel metinde bu iki fıkra hâlâ “İptal” notuyla duruyor. Evliyken başkasıyla evlenmek ise suç olmaya devam ediyor.
Çocuğun soybağı ve miras hakkı nasıl etkilenir?
Medeni Kanun'a göre çocuk ile anne arasında soybağı doğumla kurulur; baba ile ise evlilik, tanıma ya da mahkeme kararıyla (madde 282). Soybağı tanıma veya mahkeme kararıyla kurulmuş çocuk, babasına evlilik içi çocuk gibi mirasçı olur (madde 498). Kanunun mirasçı saydığı “sağ kalan eş” ise resmî evlilikteki eş. Kendi durumun için bir avukata danış; bu sayfa hukuki görüş vermiyor.
Müftü nikâhı imam nikâhı mı?
Hayır. 2017'de Nüfus Hizmetleri Kanunu'na eklenen hükümle il ve ilçe müftülüklerine evlendirme memurluğu yetkisi verilebiliyor. Müftülükte kıyılan nikâh, belediyedeki gibi resmî nikâh. Eşlerden biri yabancıysa müftülük nikâh kıyamıyor; o zaman yetkili olan belediye ya da nüfus müdürlüğü.

Kaynaklar

  1. Türk Medeni Kanunu, 4721 (Mevzuat Bilgi Sistemi, tam metin) Madde 124 ila 133 (evlenme ehliyeti ve engelleri; din ve uyruk aralarında yok), madde 142 (evlenme, tarafların olumlu sözlü cevabıyla oluşur), madde 143 (aile cüzdanı gösterilmeden dinî tören yapılamaz; evlenmenin geçerliliği dinî törene bağlı değildir), madde 145 (evliyken yapılan evlilik mutlak butlanla batıl), madde 282 (baba ile soybağı evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur), madde 498 ve 499 (evlilik dışı çocukların ve sağ kalan eşin mirasçılığı).
  2. Türk Ceza Kanunu, 5237 (Mevzuat Bilgi Sistemi, tam metin) Madde 230'un yürürlükteki metni: birinci ila üçüncü fıkralar (evliyken evlenme, evli biriyle bilerek evlenme, kimlik saklayarak evlenme) yürürlükte; beşinci ve altıncı fıkralar “İptal: Anayasa Mahkemesi'nin 27/5/2015 tarihli ve E.: 2014/36, K.: 2015/51 sayılı Kararı ile” notuyla duruyor. Ağustos 2026 değişikliklerini içeren metin, Ekim 2026'da okundu.
  3. Anayasa Mahkemesi, Evlenmenin Dinsel Törenini Yaptırma ve Yapma Suçlarına İlişkin Kararın Basın Duyurusu İptal edilen fıkraların içeriği (iki aydan altı aya kadar hapis; sonradan resmî nikâh yapılırsa davanın düşmesi), kararın oyçokluğuyla verilmesi ve gerekçesi: resmî evlilik yapmamanın Medeni Kanun'daki hukuki sonuçlarının yeterli olduğu, cezanın ölçülülük ilkesine aykırı olduğu.
  4. Nüfus Hizmetleri Kanunu, 5490, madde 22 (Mevzuat Bilgi Sistemi) İçişleri Bakanlığı'nın il ve ilçe müftülüklerine evlendirme memurluğu yetkisi verebilmesi (19/10/2017 tarihli 7039 sayılı Kanunla eklendi) ve eşlerden biri yabancıysa yalnızca belediye evlendirme memurlukları ile nüfus müdürlerinin yetkili olması.
  5. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Nikâh” (Fahrettin Atar, 2007) İslâm hukukunda nikâh akdinin şahitler huzurunda yapılmasının şart olduğu, bunun dışında din adamı önünde kıyılması ya da dinî merasim gibi bir şekil zorunluluğu bulunmadığı; imam, müftü veya kadı huzurunda kıyma geleneğinin toplumsal bir gelenek olarak sürdüğü.
  6. TÜİK, Türkiye Aile Yapısı Araştırması, 2021 (bülten no. 45813, rapor tablo 4.5 ve 4.15) Evlenenlerin %98,6'sının resmî, %90,0'ının dinî nikâh yaptığı; dinî nikâh oranının İzmir'de %70,9, İstanbul'da %74,0, en yüksek olduğu Ortadoğu Anadolu'da %98,1 olduğu; “birlikte yaşamak için resmî nikâh şarttır” diyenlerin %90,7, “dinî nikâh şarttır” diyenlerin %84,0 olduğu.