Aşk ve evlilik: düğün gelenekleri, kanun ve rakamlar

Kız isteme gelenekleri: nasıl olur, ne söylenir?

Evlenenlerin %89,9'u kız istemeye gidiyor, üniversite mezunlarında oran %95,7. Kız istemenin adımları, söylenen sözler ve bölge farkları.

The Mocha team5 dk okuma

Kız isteme, erkek tarafının ailesiyle birlikte kız evine gidip kızı evlenmek için ailesinden istediği ziyaret. TDK bunu “bir kızı evlenmek için ana ve babasından veya yakınlarından istemek” diye tanımlıyor. Türkiye'de neredeyse herkes bu basamaktan geçiyor: TÜİK'in 2021 Türkiye Aile Yapısı Araştırması'na göre evlenenlerin %89,9'u kız istemeye gitmiş. Şaşırtıcı olan, oranın en yüksek olduğu grubun üniversite mezunları olması (%95,7). TÜİK verisine bakılırsa kız isteme yalnızca görücü usulüne ait değil; eşini kendisi seçenler de bu törenden geçiyor. Bu sayfa törenin adımlarını, söylenen sözleri ve bölgeler arasındaki farkı kaynaklarıyla veriyor.

Kız istemenin adımları

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Düğün” maddesi Anadolu ve Trakya'daki sırayı üç basamakla veriyor: dünür düşme, söz kesme, nişan takma. Kız isteme bu sıranın ilk basamağı. Basamakların her birinde rol alan kişilerin Türkçede ayrı adları var:

KelimeTDK tanımı
GörücüEvlenmek isteyen erkek için kız görmeye giden kimse
DünürcüKız istemeye giden kimse
ÇöpçatanEvlenmelerde aracılık eden kimse
Söz kesmekGenellikle evlenmek için anlaşıp kesin karar vermek

Bu ayrım önemli: görücü kızı görmeye gidiyor, dünürcü ise istemeye.

Ansiklopedi bu geleneğin sarayda da yaşadığını not ediyor: Osmanlı padişahları şehzadeleri için kız isterken hediyelerle elçi gönderiyor, ardından sarayın ileri gelen kadınları gelin adayını görmek için kız evine gidiyordu.

Bir yörede kız isteme: Abana örneği

Tören her yerde aynı ana hatlara sahip, ama ayrıntılar yöre çalışmalarında görülüyor. Naciye Yıldız'ın Atatürk Kültür Merkezi'nin dergisi Erdem'de yayımlanan çalışması, Kastamonu'nun Abana ilçesinde yaşlı kaynak kişilerden derlenen âdetleri adım adım anlatıyor:

  1. Önce görme. Gençler birbirini tanımıyorsa, büyükler onları çarşıda, pazarda ya da bir düğünde birbirine gösteriyor. Taraflardan biri beğenmezse, kimsenin gururu kırılmasın diye karşı taraf bundan haberdar edilmiyor.
  2. Haber verme. Kız tarafından olumlu bir işaret gelmeden kız istemeye gitmek hoş karşılanmıyor. Gidilecekse, aracı önce kız evine haber veriyor.
  3. İlk ziyaret. Eskiden bu ziyareti kadınlar yapıyor, erkekler söz kesme aşamasında devreye giriyordu; bugün erkekler ve damat adayı da gidiyor. Kız tarafı razı olsa bile ilk gelişte kararını açıklamıyor ve “düşünelim” diyor. Yörede bunun adı “kız evi, naz evi”.
  4. Cevap. Aracılar cevap için kız evini yokluyor. Teklif reddedilecekse “bizim evlendirecek kızımız yok” deniyor ve oğlan tarafının getirdiği şeker ve tatlı açılmadan geri gönderiliyor. Bu, kesin bir hayır anlamına geliyor.
  5. Söz kesme. Kızın da onayı alınarak evlilik uygun görülürse ikinci bir ziyaret için gün veriliyor. “Kısmetse olur” sözünden sonra oğlan evinin getirdiği tatlı yeniyor, gelin ve damat adayları el öpüyor. Düğünün zamanı ve evin kurulmasında iki tarafın katkısı da bu ziyarette konuşuluyor.

Çalışma eski bir ayrıntıyı da kaydediyor: kadınlar kız istemeye gittiklerinde oğlan evinin ocağından aldıkları biraz külü kimseye göstermeden kız evinin ocağına karıştırırlarmış, amaç ocakların küllerinin karışması, yani kızın verilmesini sağlamakmış. Yazar bunu ocak kültünün bir izi olarak yorumluyor.

Eskiden ve bugün

Aynı derleme, törenin son kuşaklarda nasıl değiştiğini de not ediyor. Eskiden yalnızca aracıların ve anne babanın gelin adayını görüp beğenmesiyle kurulan evlilikler olmuş; bugün ise gençlerin söz kesiminden önce birbirini mutlaka görmesi, hatta görüşmesi yaygınlaşmış. Kız evine giden heyet de değişmiş: ilk ziyareti eskiden kadınlar yaparken artık erkekler ve damat adayı da katılıyor. Derlemede yöresel bir kelime de geçiyor: köylerde kız istemeye giden kadınlar “bürü” denen yeni, beyaz bir başörtüsü bağlıyor.

Derlemede bir terbiye kuralı da var: evde evlenme çağında birden fazla kız varsa, görücülere yalnızca en büyüğü çıkıyor. Yöre ayrıca kız evinin kapısını her isteyene açmasını hoş karşılamıyor; derlemedeki söz “kızı bin kişi ister, bir kişi alır”.

TÜİK'in yaş gruplarına göre verdiği oranlar da aynı yönde: bugün 65 yaşın üzerinde olanların %85,0'ı kız istemeyle evlenmiş, 25 ile 34 yaş arasındakilerin %91,7'si. Yani tören kaybolmuyor, biçim değiştiriyor.

Kız isterken ne söylenir

Kız istemenin yazılı bir metni yok ve sözler yöreden yöreye değişiyor; bu yüzden burada yalnızca belgelenmiş olanı veriyoruz. Abana derlemesinde konuşmanın asıl yükünü kız tarafının cevapları taşıyor ve her birinin kalıplaşmış bir anlamı var:

Söz ya da işaretAbana'daki anlamı
“Düşünelim”İlk ziyarette verilen erteleme; kız tarafı razı olsa bile kararını hemen açıklamıyor
“Kız evi, naz evi”Bu ertelemenin gerekçesi olarak söylenen söz
“Bizim evlendirecek kızımız yok”Teklifin geri çevrilmesi
Tatlının açılmadan geri gönderilmesiKesin ret; söze gerek kalmadan
“Kısmetse olur” ve tatlının yenmesiKabul; ardından gelin ve damat adayları el öpüyor

Karşı taraf başka bir kültürden geliyorsa bu tablo bir tür sözlük işlevi görüyor. Doğrudan bir evet ya da hayır bekleyen biri için “düşünelim” bir ret gibi duyulabilir, oysa derlemede tam tersine bir nezaket kuralı. Ret ise sözle değil, nesneyle bildiriliyor: getirilen tatlının geri gönderilmesiyle. Aynı derlemede gösterme adımı için yazılan kaygı burada da işliyor: kimsenin gururu kırılmasın. Bu kalıpların başka yörelerde aynı biçimde kullanıldığını gösteren bir kaynağa ulaşmadık; Türkiye'nin her yeri için kural sanmamak gerekiyor.

Rakamlarla kız isteme

TÜİK'in araştırmasına göre kız isteme, resmî ve dinî nikâh dışındaki törenlerin en yaygını: düğünden (%87,7), söz kesmeden (%86,1) ve nişandan (%81,8) daha sık yapılıyor.

GrupKız isteme yapanlar
Türkiye%89,9
Ortadoğu Anadolu%94,6
Batı Anadolu%94,1
Kuzeydoğu Anadolu%92,7
İstanbul%89,7
Doğu Karadeniz%83,6
Batı Marmara%83,1
Bir okul bitirmemiş olanlar%84,6
Üniversite mezunları%95,7

Üç büyük ilde oranlar: Ankara %94,7, İzmir %91,3, İstanbul %89,7.

En dikkat çekici satır eğitimle ilgili. Aynı araştırmaya göre öğrenim düzeyi yükseldikçe kendi kararıyla evlenenlerin oranı artıyor, görücü usulü azalıyor. Ama kız isteme oranı da yükseliyor. Bu, kız istemenin artık bir eş seçme yöntemi değil, çiftin kendi verdiği kararı ailelere tanıtan bir tören hâline geldiğini düşündürüyor. Görücü usulünün rakamlarını görücü usulü ve flört sayfasında ayrıca ele aldık.

Kanunda karşılığı var mı

Kız isteme, Türk Medeni Kanunu'nda düzenlenmiş bir işlem değil. Kanunun düzenlediği ilk basamak nişanlanma: 118. maddeye göre nişanlanma evlenme vaadiyle oluyor, 119. maddeye göre ise nişanlılık kimseyi evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermiyor. Kız istemede verilen bir sözün hukuken nişanlanma sayılıp sayılmayacağı her olayda ayrıca değerlendirilir; bu sayfa hukuki görüş vermiyor. Kanun bir sınırı da kesin çiziyor: 124. maddeye göre 17 yaşını doldurmamış biri evlenemiyor, 16 yaşındakiler için ancak olağanüstü durumlarda hâkim izni mümkün. Eşlerden biri yabancıysa da durum değişmiyor: kız isteme yine bir aile töreni, resmî süreç ise belediyede başlıyor ve istenen belgeler yabancı ile evlenme şartları sayfasında.

Sık sorulan sorular

Kız isteme sırasında ne söyleniyor?
Yazılı ya da resmî bir metin yok ve sözler yöreden yöreye değişiyor. Belgelenmiş bir örnek Kastamonu'nun Abana ilçesinden: kız tarafı razı olsa bile ilk ziyarette “düşünelim” diyor, ret “bizim evlendirecek kızımız yok” sözüyle geliyor, kabulde ise “Kısmetse olur” deniyor ve oğlan tarafının getirdiği tatlı yeniyor.
Adetler bölgelere göre nasıl değişiyor?
Kız isteme hemen her yerde yapılıyor, ama oran değişiyor: TÜİK'in 2021 araştırmasına göre Ortadoğu Anadolu'da %94,6, Batı Anadolu'da %94,1, Batı Marmara'da %83,1, Doğu Karadeniz'de %83,6. Ayrıntılar yöre çalışmalarında görülüyor; Abana'da örneğin reddedilen ailenin getirdiği tatlı açılmadan geri gönderiliyor.
Kız istemenin hukuki bir bağlayıcılığı var mı?
Kız isteme kanunda düzenlenmiş bir işlem değil. Medeni Kanun'un düzenlediği basamak nişanlanma: 118. maddeye göre evlenme vaadiyle oluyor, 119. maddeye göre de kimseyi evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermiyor. Bir buluşmanın hukuken nişanlanma sayılıp sayılmayacağı her olayda ayrıca değerlendiriliyor; bu sayfa hukuki görüş vermiyor.
Kız isteme sadece görücü usulü evliliklerde mi yapılıyor?
Hayır. TÜİK'in aynı 2021 araştırmasına göre evliliklerin %56,8'i görücü usulüyle yapılmış, ama kız isteme oranı %89,9. Yani eşini kendi seçen çiftlerin büyük kısmı da aileleri kız istemeye gönderiyor. Üniversite mezunlarında, kendi kararıyla evlenme oranı en yüksek olduğu hâlde, kız isteme oranı da en yüksek: %95,7.

Kaynaklar

  1. TÜİK, Türkiye Aile Yapısı Araştırması, 2021 (bülten no. 45813, rapor tablo 4.5) Evlenirken kız isteme yapanların oranı (%89,9) ve bölgelere (Ortadoğu Anadolu %94,6, Batı Marmara %83,1), yaşa ve öğrenim durumuna (bir okul bitirmeyenlerde %84,6, üniversite mezunlarında %95,7) göre dağılımı; aynı araştırmada evliliklerin %56,8'inin görücü usulüyle yapılması.
  2. TDK Güncel Türkçe Sözlük: kız istemek “Bir kızı evlenmek için ana ve babasından veya yakınlarından istemek” tanımı ve Halide Edip Adıvar'dan örnek cümle. Aynı sözlükte dünürcü, görücü, çöpçatan ve söz kesmek maddeleri de okundu.
  3. Naciye Yıldız, “Kastamonu'nun İlçesi Abana'da Halk Kültürü”, Erdem (Atatürk Kültür Merkezi) Abana'da derlenen kız isteme ve söz kesme âdetleri (s. 553 ve 554): aracının kız evine haber vermesi, kız tarafının ilk gelişte “düşünelim” demesi (“kız evi, naz evi”), reddin “bizim evlendirecek kızımız yok” sözüyle ve getirilen şeker ve tatlının açılmadan geri gönderilmesiyle bildirilmesi, kabulde “Kısmetse olur” denip tatlının yenmesi; eskiden ilk görüşmeyi kadınların yapması, bugün damat adayının da gitmesi.
  4. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Düğün”, Türkler'de Düğün bölümü (Özdemir Nutku, 1994) Düğüne giden sıranın dünür düşme, söz kesme ve nişan takma olarak verilmesi; Osmanlı padişahlarının şehzadeleri için kız isterken hediyelerle elçi göndermesi ve sarayın kadınlarının gelin adayını görmeye kız evine gitmesi.
  5. Türk Medeni Kanunu, 4721, madde 118, 119 ve 124 (Mevzuat Bilgi Sistemi) Nişanlanmanın evlenme vaadiyle olması (118), nişanlılığın evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermemesi (119) ve evlenme yaşı (124).