Avrupa düğün gelenekleri: Almanya, Hollanda, Fransa
Avrupa düğün gelenekleri: Almanya'da Polterabend, Hollanda'da nikâhtan sonra parti, Fransa'da önce belediye. Dinî tören nikâhı ne zaman bekler?
Avrupa düğün gelenekleri ülkeden ülkeye değişiyor, ama altlarında ortak bir zemin var: hukuken geçerli evlilik, devletin görevlisi önünde kıyılan nikâh. Dinî tören bunun yerine geçmiyor; Hollanda'da ve Fransa'da nikâhtan önce yapılması da kanunla sınırlanmış. Almanya'da düğünden önceki akşam porselen kırılan Polterabend var. 1994'te yapılan bir Hollanda anketinde 1946 ile 1994 arasında evlenenlerin %94'ü nikâhtan sonra parti vermiş. Fransa'da ise UNESCO listesindeki gastronomik yemek kaydı, düğünü bu sofranın kurulduğu önemli günlerden biri olarak anıyor. Bu sayfa üç ülkeyi, her biri için okuyabildiğimiz kanun metni ya da kurumsal kaynakla anlatıyor ve Türkiye'yle karşılaştırıyor.
Önce nikâh mı, önce dua mı
Avrupa'da yaşayan Türk okuyucunun sık karşılaştığı sorulardan biri sıralama. Üç ülkenin ve Türkiye'nin kanun metinleri şöyle:
| Ülke | Resmî nikâh nasıl kıyılır | Dinî tören resmî nikâhtan önce yapılabilir mi |
|---|---|---|
| Almanya | Eşler nikâh memurunun (Standesbeamter) önünde evlenmek istediklerini açıklar (BGB madde 1310) | Genel olarak evet: bunu yasaklayan kural 2009'da yürürlüğe giren yeni kanuna alınmadı. Taraflardan biri 18 yaşından küçükse dinî ya da geleneksel bağlanma töreni yasak (PStG madde 11/2) |
| Hollanda | Eşler medeni hâl memuru ve tanıklar önünde birbirlerini eş olarak kabul ettiklerini açıklar (Burgerlijk Wetboek madde 1:67) | Hayır: nikâhın memur önünde kıyıldığı din görevlisine gösterilmeden dinî tören yapılamaz (madde 1:68) |
| Fransa | Belediyenin medeni hâl görevlisi nikâhı herkese açık bir “cumhuriyet töreniyle” kıyar (Medeni Kanun madde 165) | Hayır: evlenme senedi gösterilmeden dinî töreni alışkanlık hâlinde yapan din görevlisine ceza var (Ceza Kanunu madde 433-21) |
| Türkiye | Evlendirme memurunun sorusuna olumlu sözlü cevap verilir (Medeni Kanun madde 142) | Aile cüzdanı gösterilmeden dinî tören yapılamaz (madde 143); Ceza Kanunu'ndaki yaptırım 2015'te iptal edildi |
Almanya. BGB madde 1310 şöyle başlıyor: “Die Ehe wird nur dadurch geschlossen, dass die Eheschließenden vor dem Standesbeamten erklären, die Ehe miteinander eingehen zu wollen.” Yani evlilik yalnızca eşlerin nikâh memuru önünde birbirleriyle evlenmek istediklerini açıklamasıyla kuruluyor; kilise töreni tek başına hukuken evlilik değil. Madde 1588 ise kilisenin evlilikle ilgili yükümlülüklerinin bu bölümün hükümlerinden etkilenmediğini söylüyor.
Eskiden sıra da kanundaydı: eski Personenstandsgesetz'in 67 ve 67a maddeleri dinî törenin nikâhtan önce yapılmasını yasaklıyordu. Federal hükümetin 2006'da Federal Meclis'e sunduğu reform tasarısı bu kuralı “gereksiz” buldu ve yeni metne almadı. Gerekçeye göre kural, 1876'da getirilen zorunlu medeni nikâhın dinî törene göre önceliğini korumak için konmuştu ve bugün, en azından iki büyük kiliseyle ilişkide, pratik bir önemi kalmamıştı; BGB 1310 zaten yalnızca nikâhın hukuken evlilik kurduğunu açıkça söylüyordu. Eyaletleri temsil eden Federal Konsey (Bundesrat) kuralın korunmasını önerdi, hükümet kabul etmedi. Yeni Personenstandsgesetz 1 Ocak 2009'da yürürlüğe girdi ve eski yasağı içermiyor. Bugünkü metinde buna benzeyen tek hüküm küçüklerle ilgili: madde 11/2'ye göre taraflardan biri 18 yaşını doldurmamışsa, evliliğe benzer kalıcı bir bağ kurmaya yönelik dinî ya da geleneksel tören yasak ve aykırılık 5.000 avroya kadar para cezası gerektiren bir kabahat (madde 70).
Hollanda. Burgerlijk Wetboek Boek 1 sırayı iki maddede kuruyor. Madde 67'ye göre eşler medeni hâl memuru (ambtenaar van de burgerlijke stand) ve tanıklar önünde birbirlerini eş olarak kabul ettiklerini açıklıyor, memur da hemen ardından evlilik bağını ilan edip kaydı düzenliyor. Madde 68'in birinci fıkrası ise şöyle: “Geen godsdienstige plechtigheden zullen mogen plaats hebben, voordat de partijen aan de bedienaar van de eredienst zullen hebben doen blijken, dat het huwelijk ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand is voltrokken.” Yani taraflar nikâhın memur önünde kıyıldığını din görevlisine göstermeden hiçbir dinî tören yapılamaz.
Fransa. Medeni Kanun madde 165, nikâhın belediyenin medeni hâl görevlisi (officier de l'état civil) tarafından, herkese açık bir “cumhuriyet töreniyle” kıyılacağını söylüyor. Dinî törenle ilgili kural ise Ceza Kanunu'nda. Madde 433-21'e göre, medeni hâl görevlilerinin önceden düzenlediği evlenme senedi kendisine gösterilmeden dinî evlilik törenlerini “de manière habituelle”, yani alışkanlık hâlinde yapan din görevlisi bir yıl hapis ve 7.500 avro para cezasıyla cezalandırılıyor. Maddenin bugünkü hâli 26 Ağustos 2021'den beri yürürlükte. Hedef, tek bir töreni değil, bunu alışkanlık hâline getiren din görevlisi.
Türkiye. Medeni Kanun madde 143 açık: “Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz. Evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına bağlı değildir.” Bu kuralın Ceza Kanunu'ndaki karşılığı olan 230. maddenin beşinci ve altıncı fıkralarını ise Anayasa Mahkemesi 27 Mayıs 2015'te oyçokluğuyla iptal etti. Yani sıra Medeni Kanun'da duruyor, ama Ceza Kanunu'nda artık bir yaptırımı yok. Ayrıntısı resmî nikâh ile imam nikâhı farkı sayfasında.
Almanya: Polterabend ve test oyunları
Almanya'daki düğün adetlerinin derli toplu bir anlatımı için kamu yayıncısı WDR'ın eğitim sitesi Planet Wissen iyi bir başlangıç (ilk yayın 2007, son güncelleme 17 Nisan 2019). Orada anlatılan adetlerden birkaçı:
- Polterabend. Geleneksel olarak düğünden önceki akşam yapılıyor ve çanak çömlekle porselen kırılıyor. Cam kırılmaması gerekiyor, çünkü cam kırmanın uğursuzluk getirdiği düşünülüyor. Kırıkları çift birlikte süpürüyor; yayın bunu bir “uyum sınavı” olarak anlatıyor.
- Junggesellenabschied. Gelin ve damadın düğünden önce, kendi arkadaşlarıyla ayrı ayrı yaptığı kutlama; Planet Wissen'e göre Polterabend'den de önce yapılıyor. Eğlenceli görevler ve kostümler bu kutlamanın parçası.
- Reisregen ve sembolik kapı. Nikâhtan sonra konuklar Standesamt'ın ya da kilisenin önünde sıra olup çifti pirinç yağmuruyla karşılıyor. Çift çoğu zaman sembolik bir kapıdan da geçiyor: konukların tuttuğu çiçek çelenkleri ya da çiftin mesleğine ve hobisine göre seçilmiş nesneler. Planet Wissen örnek olarak itfaiye hortumlarını, süpürgeleri, buz hokeyi sopalarını ve binicilik kasklarını sayıyor.
- Holzstammsägen. Nikâhtan sonra çift, büyük bir testereyle kalın bir kütüğü iki uçtan birlikte kesiyor. Yayına göre bu işbirliğinin ne kadar iyi gittiği, çiftin anlaşmazlıklarla ve sorunlarla nasıl başa çıkacağına dair bir işaret sayılıyor.
- Brautentführung. Gelin, arkadaşları tarafından çevredeki meyhanelere götürülüyor; damat onu ararken uğradığı her mekânda grubun hesabını ödüyor. Gelini ne kadar çabuk bulursa o kadar ucuza kurtuluyor.
Yayın bazı adetlerin kökeni hakkında da iddialarda bulunuyor. Bunları başka bir kaynakla doğrulayamadığımız için aktarmıyoruz; adetin ne olduğunu anlatmak bu sayfa için yeterli.
Hollanda: nikâh sade, kutlama büyük
Hollanda için elimizdeki kaynak adetlerin tek tek listesi değil, bir sosyoloji çalışması. Matthijs Kalmijn, 1994'te yapılan ve ulusal temsil gücü olan bir telefon anketine dayanarak (Mens & Maatschappij, 1997) Hollanda'daki evlilik kutlamasını üç boyutta inceliyor: nikâhtan sonra parti, evliliği kilisede kutsatmak ve balayı.
Bu sayılar eski bir anketten geliyor: 1946 ile 1994 arasında evlenmiş 572 kişinin cevapları. Katılanların %94'ü nikâhtan sonra parti vermiş, %69'u büyük bir parti; parti verenlerde ortanca konuk sayısı 120. Evliliğini kilisede kutsatanların oranı %58, balayına çıkanların oranı %34. Kalmijn'e göre 1960'ta evlenenlerin %70'i kilisede evlenirken 1990'da bu oran %40'a inmiş. Balayı ters yönde gitmiş: 1970 civarında evlenenlerin üçte biri balayına çıkarken 1990'da yarısından fazlası çıkmış. Partilerin popülerliği ise 1970'lerden itibaren düşmeye başlamış. Aradan otuz yılı aşkın süre geçtiği için bu rakamları bugünün oranı olarak okumamak gerekir; gösterdikleri şey, o dönemde hangi kalemlerin yaygın olduğu ve hangi yöne gidildiği.
Fransa: listeye giren şey yemek düzeni
Fransa için düğüne doğrudan değinen bir UNESCO kaydı bulduk, ama bu bir düğün töreni değil. UNESCO'nun Fransız gastronomik yemeği kaydı (2010) bu yemeği doğum, düğün, doğum günü ve yıl dönümü gibi “bireylerin ve grupların hayatındaki önemli anları” kutlamak için yapılan bir toplumsal alışkanlık olarak tanımlıyor. Kaydın tarif ettiği düzen bir aperitifle başlayıp likörle bitiyor, ikisinin arasında en az dört ayrı servis var: başlangıç, sebzeli balık ya da et, peynir ve tatlı. Yani kayıt düğün adetini değil, düğün gibi günlerde sofranın nasıl kurulduğunu tarif ediyor.
Miras listelerinde düğün adeti aradık, bulamadık
Düğün adetlerinin ulusal somut olmayan kültürel miras envanterlerinde kayıtlı olup olmadığına da baktık. Almanya, Hollanda ve Fransa için, açabildiğimiz kaynaklarla, kayıtlı bir düğün adeti doğrulayamadık. Bu, listelerde böyle bir kayıt olmadığı anlamına gelmiyor; yalnızca bizim doğrulayamadığımız anlamına geliyor.
Sık sorulan sorular
Almanya'da nikâh nasıl kıyılıyor?
Hangi ülkelerde dinî tören resmî nikâhtan önce yapılamaz?
Avrupa'da hangi düğün adetleri miras listesinde?
Polterabend nedir, camı neden kırmıyorlar?
Kaynaklar
- BGB madde 1310 ve 1588 (Gesetze im Internet) Madde 1310/1: “Die Ehe wird nur dadurch geschlossen, dass die Eheschließenden vor dem Standesbeamten erklären, die Ehe miteinander eingehen zu wollen.” Madde 1588 (https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/__1588.html): “Die kirchlichen Verpflichtungen in Ansehung der Ehe werden durch die Vorschriften dieses Abschnitts nicht berührt.” 11 Ekim 2026'da okundu.
- Personenstandsgesetz (PStG), Gesetze im Internet; ayrıca Bundestag Drucksache 16/1831 (2006) Dipnot: kanun 19 Şubat 2007 tarihli kanunun (BGBl. I S. 122) 1. maddesi olarak çıkarıldı ve 1 Ocak 2009'da yürürlüğe girdi. Madde 11/2: biri 18 yaşından küçük iki kişi arasında evliliğe benzer kalıcı bağ kuran dinî ya da geleneksel tören yasak; madde 70: aykırılık 5.000 avroya kadar para cezası gerektiren kabahat. Hükümet tasarısı (https://dserver.bundestag.de/btd/16/018/1601831.pdf, 15 Haziran 2006): eski PStG madde 67 ve 67a'daki nikâh ile dinî tören sırası kuralı “für entbehrlich gehalten”, yeni metne alınmadı; Bundesrat'ın kuralı koruma önerisini hükümet kabul etmedi. 11 Ekim 2026'da okundu.
- Burgerlijk Wetboek Boek 1, madde 67 ve 68 (wetten.overheid.nl) Madde 67: eşler medeni hâl memuru ve tanıklar önünde birbirlerini eş olarak kabul ettiklerini açıklar, memur da evlilik bağını ilan edip kaydı düzenler. Madde 68 lid 1: “Geen godsdienstige plechtigheden zullen mogen plaats hebben, voordat de partijen aan de bedienaar van de eredienst zullen hebben doen blijken, dat het huwelijk ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand is voltrokken.” 5 Temmuz 2025'ten beri geçerli metin, 11 Ekim 2026'da okundu.
- Légifrance, Code pénal madde 433-21 ve Code civil madde 165 433-21 (26 Ağustos 2021'den beri, 2021-1109 sayılı kanun): “Tout ministre d'un culte qui procédera, de manière habituelle, aux cérémonies religieuses de mariage sans que ne lui ait été justifié l'acte de mariage préalablement reçu par les officiers de l'état civil sera puni d'un an d'emprisonnement et de 7 500 euros d'amende.” Code civil 165 (https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000006422157, 19 Mayıs 2013'ten beri): nikâh “lors d'une cérémonie républicaine par l'officier de l'état civil de la commune” kıyılır.
- Türk Medeni Kanunu, 4721 (Mevzuat Bilgi Sistemi) ve Anayasa Mahkemesi basın duyurusu (2015) Madde 142: “Evlenme, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur.” Madde 143: “Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz. Evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına bağlı değildir.” Anayasa Mahkemesi (https://www.anayasa.gov.tr/tr/haberler/norm-denetimi-basin-duyurulari/evlenmenin-dinsel-torenini-yaptirma-ve-yapma-suclarina-iliskin-kararin-basin-duyurusu/): 27 Mayıs 2015'te TCK 230'un 5. ve 6. fıkraları oyçokluğuyla iptal edildi.
- Planet Wissen (WDR), Hochzeitsbräuche: Vom Polterabend in den Reisregen Polterabend, Junggesellenabschied, Reisregen ve sembolik kapı, Holzstammsägen ve Brautentführung'un ne olduğu. İlk yayın 2007, son güncelleme 17 Nisan 2019. Yayının köken iddiaları aktarılmadı.
- Kalmijn, Een sociologische studie van de huwelijksviering tussen 1946 en 1994, Mens & Maatschappij, 1997 1994 tarihli Huishoudens in Nederland anketi (21 ile 65 yaş arası 1.035 kişi; 1946 ile 1994 arasında evlenmiş 572 kişi): %94 nikâhtan sonra parti, %69 büyük parti, ortanca 120 konuk, %58 kilise kutsaması, %34 balayı; kilisede evlenme 1960'ta %70, 1990'da %40; balayı 1970 civarında üçte bir, 1990'da yarıdan fazla. Eski anket verisi.
- UNESCO, Gastronomic meal of the French (2010) 2010'da Temsili Liste'ye alındı. Uygulamanın doğum, düğün, doğum günü, yıl dönümü gibi önemli anları kutlamak için yapıldığı; aperitifle başlayıp likörle biten, arada en az dört servisli düzeni.