Osmanlıca iltifat kelimeleri ve bugünkü kullanımı
Dilber, canan, mahbup, nuruçeşmim, vuslat, hicran: Osmanlıca iltifat ve aşk kelimelerinin anlamı ve kökeni, TDK ve Nişanyan'dan, mesajda kullanımıyla.
Osmanlıca iltifat dediğimizde aslında Arapça ve Farsça kökenli, bugün ya hâlâ sözlükte duran ya da “eskimiş” diye işaretlenmiş sevgi ve güzellik sözcüklerinden söz ediyoruz. Wikipedia'ya göre Osmanlıca, Osmanlı İmparatorluğu'nda Türkçenin standartlaşmış yazı diliydi; Farsçadan ve Farsça üzerinden Arapçadan geniş ölçüde ödünç almıştı ve 1928'deki dil ve harf devrimiyle yerini bugünkü Türkçeye bıraktı. Yani ayrı bir dil değil, Türkçenin eski bir yazı dili; bu yüzden “Osmanlıca iltifat” ezberlenecek bir şifre değil, tek tek anlamı bilinmesi gereken bir kelime hazinesi. Aşağıda en işe yarayanları TDK'deki anlamı, Nişanyan Sözlük'teki kökeniyle ve bugün bir mesajda nasıl durduğuyla veriyoruz. “İltifat” kelimesinin kendisinin ne demek olduğu için iltifat sözleri sayfasına bak.
Sevgiliye seslenmek
| Kelime | TDK'de anlamı | Köken ve kayıt | Kime yakışır |
|---|---|---|---|
| dilber | alımlı, güzel kadın | Farsça dilbar, “gönül çelen”; Nişanyan'da ilk kayıt 1360 | kadına |
| canan | gönülden sevilen, gönül verilmiş kadın; tasavvufta Allah | Farsça cānān, “canlar, şiirde sevgili”; 1360 | kadına, şiirsel |
| mahbup / mahbube | sevilen erkek / sevilen kadın (ikisi de eskimiş) | Arapça maḥbūb, ḥabba “sevdi” fiilinden | erkeğe / kadına |
| maşuk / maşuka | sevilen, âşık olunan erkek / kadın (ikisi de eskimiş) | Arapça maʿşūḳ | erkeğe / kadına |
| yâr | sevgili; dost ve yardımcı (bu ikisi eskimiş) | Farsça yār, “yardımcı, arkadaş, dost”; Yunus Emre'de “Yunus şikāyet eyleme yārdan” (1320 öncesi) | herkese |
| civan | yakışıklı genç erkek veya güzel genç kadın | Farsça cavān, “genç, delikanlı”; TDK'de “civanım!” deyimi | herkese |
Dilber, Nişanyan'a göre dil (gönül) ile “getiren” anlamındaki bar'ın birleşimi: gönül getiren, gönül alan. Mahbup ise habibi ile aynı kökten, ḥabba'dan geliyor; ikisinin ilişkisi için habibi ne demek sayfasına bak. Cinsiyetli olan her kelimede dikkat gerekiyor: dilber ve canan TDK'de kadını anlatıyor, mahbup ile maşuk erkeği. Cinsiyet belirtmek istemiyorsan civan ve yâr daha güvenli.
“Gözümün nuru” için TDK üç ayrı Osmanlıca söz sayıyor: nuruaynım, nuruçeşmim, nurudidem. Üçü de eskimiş ünlem olarak işaretli ve üçü de aynı şeyi söylüyor; fark, “göz” için hangi dilden kelime seçildiği: Arapça ʿayn, Farsça çeşm, Farsça dīde. Bir söz için üç farklı göz.
Güzellik ve zarafet
| Kelime | TDK'de anlamı | Dikkat |
|---|---|---|
| nazenin | nazlı (eskimiş); narin; şımartılmış; nazlı, genç ve güzel kadın | üçüncü anlam “şımartılmış”, karşındaki iltifat diye okumayabilir |
| nazende | nazlı (eskimiş) | bugün neredeyse sözlükte kalmış |
| ahu | ceylan; mecaz: güzel, ince, zarif (kadın) | “ahu gözlü” ve “ahu bakışlı” birleşikleri var |
| afet | güzelliğiyle insanı şaşkına çeviren kadın (üçüncü anlam) | ilk iki anlam yıkım ve kötü sonuç |
| mahmur | süzgün, dalgın bakışlı (göz); baygın (üçüncü anlam) | ilk iki anlam sarhoşluk ve uyku sersemliği |
Tablodaki iki tuzak önemli. Birincisi çok anlamlılık: TDK nazenin için dört anlam veriyor ve üçüncüsü “üstüne titrenerek çok şımarık yetiştirilmiş”. Bir iltifatta bu anlam çıkarsa kelime kötü durur. İkincisi afet: sözlükte önce doğa olaylarının yıkımını anlatıyor, güzel kadın anlamı üçüncü sırada. Mesajda kullanacaksan cümlenin içinde güzel anlamını açık et.
Aşk, özlem ve ayrılık
| Kelime | TDK'de anlamı | Nişanyan'dan not |
|---|---|---|
| sevda | güçlü sevgi, güçlü aşk; hüzün, tasa | Arapça “kara”; sevmek fiiliyle köken ilişkisi yok |
| hicran | ayrılık; ayrılığın neden olduğu onulmaz acı | Arapça hicrān; ilk kayıt 1317 |
| vuslat | sevgiliye kavuşma (eskimiş) | Arapça waṣla; ilk kayıt 1330; zıddı firak |
| firkat | ayrılık (eskimiş) | TDK'de eskimiş işaretli; hicran bugün daha canlı |
| hasret | özlem | bugünkü Türkçede sorunsuz |
| iştiyak | özleme (eskimiş); güçlü istek | Arapça |
| meftun | vurgun | Arapça meftūn |
| vefa | sevgiyi sürdürme, sevgi, bağlılık | Arapça |
Nişanyan'ın sevda notu tabloyu en çok şaşırtan satır. Kelime Arapça sawdāʾ'dan, yani “kara” demek olan ve eski tıpta kara safrayı anlatan bir sözcükten geliyor; Nişanyan'ın açık notuyla, Türkçedeki sevmek fiiliyle köken ya da anlam ilişkisi yok. Kulağa akraba gibi gelseler de değiller.
Bugünkü cümleden eski kelimeye
Aradığın şey çoğu zaman bir kelime değil, söylemek istediğin cümlenin eski karşılığıdır. Aşağıdaki eşleşmelerin hepsi TDK anlamlarına dayanıyor; “eskimiş” işaretli olanlar bugün gündelik konuşmada duyulmuyor, ama anlaşılıyor.
| Söylemek istediğin | Osmanlıca kelime | TDK'ye göre |
|---|---|---|
| Seni çok özledim | hasret, iştiyak | hasret özlem demek; iştiyak eskimiş, “özleme” ve “güçlü istek” |
| Sana hayranım | hayran, meftun, müptela | meftun “vurgun”; müptela üçüncü anlamıyla “âşık, vurgun” |
| Sonunda buluştuk | vuslat | eskimiş: sevgiliye kavuşma |
| Yine görüşemiyoruz | hicran, firkat | hicran ayrılık ve onulmaz acı; firkat eskimiş |
| Sözümde duracağım | vefa | sevgiyi sürdürme, bağlılık |
| Gözümün nuru | nuruçeşmim, nuruaynım, nurudidem | üçü de eskimiş ünlem |
Müptela satırına dikkat: TDK bu kelimenin ilk anlamını “bağımlı” diye veriyor, âşık anlamı üçüncü sırada geliyor. Yazarken tonu “aşk bağımlısıyım” gibi okunabilir.
Hitap sözlerinin eski ile yeni arasında geçişli bir kümesi de var. TDK efendim maddesinin ikinci anlamını “saygı, nezaket ve sevgi ifadesi” diye yazıyor; canım maddesi ise “çok sevdiğim” anlamının yanında, farklı okunuşla (ca:nım), “çok güzel, çok değer verilen” anlamını da veriyor. Bunları Osmanlıca saymıyoruz ama eski hitapların bugüne taşınmış hâli olarak okunabilir; kelimeyi eskiye çekmek yerine bunları kullanmak, çoğu mesajda aynı sıcaklığı sade bir dille verir.
Bugün bir mesajda nasıl durur
Kural basit: mesaj başına tek eski kelime. Geri kalanı bugünkü Türkçeyle yazınca eski kelime bir göz kırpma gibi durur; bütün cümle eskiyse kılık değiştirmiş gibi okunur. Aşağıdaki mesajlar bunu gösteriyor.
- “Meftun kelimesini kullanmak istedim, önce TDK'ye baktım: ‘vurgun’ diyor. Peki, vurgunum.” Tanışma haftalarına yakışan hafif bir espri.
- “Hicran, TDK'ye göre ayrılığın neden olduğu onulmaz acıymış. Pazartesiye kadar hafif sürümünü yaşayacağım.” Hafta sonu görüşemeyecek iki kişi için.
- “Sevda sevmekten gelmiyormuş, Arapçada kara demekmiş. Bizim hikâyemizde kara olan hiçbir şey yok.” Kelime merakı olan biri için.
- “Vuslat için cumartesi akşamı müsait misin? Saat sende, kahve benden.” Buluşma öneren bir mesaj.
- “Hasret çekmek ne demekmiş, üç gündür öğreniyorum.” Hasret bugün de yaşayan bir kelime, o yüzden eskilik kaygısı yok.
- “Fotoğraftaki bakışa ahu gözlü denir; TDK ahu'yu güzel, ince, zarif diye açıklıyor. Fazla iddialı oldu mu?” Kadına yönelik; birkaç kez görüştüğün biri için.
Ciddi, uzun bir sevgi ilanı arıyorsan Osmanlıca seçme: eski kelimeler resmî bir ton taşıyor ve duygu yerine biçime dikkat çekiyor.
Sık sorulan sorular
Osmanlıca en güzel iltifat kelimeleri neler?
Osmanlıca “sevgilim” nasıl denir?
Osmanlıca aşk sözleri ve anlamları neler?
Osmanlıcayla bugün mesaj yazılır mı?
Kaynaklar
- Wikipedia: Ottoman Turkish Osmanlıcanın Osmanlı İmparatorluğu'nda Türkçenin standartlaşmış yazı dili (register) olduğu, Farsçadan ve Farsça üzerinden Arapçadan geniş ölçüde ödünç aldığı, Fars-Arap kökenli bir alfabeyle yazıldığı ve 1928 dil ve harf devrimiyle yerini bugünkü Türkçeye bıraktığı.
- TDK Güncel Türkçe Sözlük: dilber Dilber (alımlı, güzel kadın), canan (gönülden sevilen kadın; eskimiş ikinci anlamı tasavvufta Allah), mahbup ve mahbube (eskimiş; sevilen erkek, sevilen kadın), maşuk ve maşuka (eskimiş), yâr (sevgili; eskimiş: dost, yardımcı) ve civan (yakışıklı genç erkek veya güzel genç kadın; civanım! deyimi) maddeleri; aynı adres ara= değiştirilerek okundu.
- TDK Güncel Türkçe Sözlük: nuruçeşmim Nuruaynım, nuruçeşmim ve nurudidem maddelerinin üçünün de eskimiş ünlem olarak “gözümün nuru” diye açıklanması ve köken bilgisi (Arapça nūr + ʿayn, Farsça çeşm, Farsça dīde); gözümün nuru maddesi.
- TDK Güncel Türkçe Sözlük: nazenin Nazenin (dört anlam, birincisi eskimiş), nazende (eskimiş, nazlı), ahu (mecaz: güzel, ince, zarif kadın; ahu gözlü, ahu bakışlı), afet (üçüncü anlam: güzelliğiyle şaşkına çeviren kadın), mahmur (üç anlam) maddeleri; ayrıca efendim ve canım maddeleri.
- TDK Güncel Türkçe Sözlük: vuslat Vuslat (eskimiş, sevgiliye kavuşma), firkat (eskimiş, ayrılık), hicran (ayrılık, ayrılığın onulmaz acısı), hasret, iştiyak (eskimiş ve ikinci anlamı), sevda, meftun (vurgun), müptela, hayran, vefa maddeleri.
- Nişanyan Sözlük: dilber Dilber'in Farsça dilbar “gönül çelen, gönül alan” sözcüğünden geldiği, dil “gönül” ile bar “getiren” bileşiminin ilk Türkçe kayıtlarının 1360 ve 1367 tarihli olduğu; canan (cānān, “canlar, şiirde sevgili”, 1360), mahbup (maḥbūb, ḥabba “sevdi”), yâr (Yunus Emre, 1320 öncesi: “Yunus şikāyet eyleme yārdan”) ve civan (cavān, “genç, delikanlı”) maddeleri de okundu.
- Nişanyan Sözlük: sevda Sevda'nın Arapça sawdāʾ “kara şey, kara safra, akıl dışı arzu” sözcüğünden geldiği, ilk kayıtların 11. yüzyıldan olduğu ve Türkçe sevmek fiiliyle köken veya anlam ilişkisi bulunmadığı notu.
- Nişanyan Sözlük: vuslat Vuslat'ın Arapça waṣla(t) “birleşme, buluşma, ulaşma” sözcüğünden geldiği, 1330 tarihli Âşık Paşa kaydı, zıddının firak olduğu ve vuslat biçiminin halk telaffuzunu yansıttığı notu; hicran (hicrān, ilk kayıt 1317) ve firkat (furḳa, ilk kayıt 1330) maddeleri de okundu.