Farklı dillerde sevgi sözleri

Osmanlıca iltifat kelimeleri ve bugünkü kullanımı

Dilber, canan, mahbup, nuruçeşmim, vuslat, hicran: Osmanlıca iltifat ve aşk kelimelerinin anlamı ve kökeni, TDK ve Nişanyan'dan, mesajda kullanımıyla.

The Mocha team5 dk okuma

Osmanlıca iltifat dediğimizde aslında Arapça ve Farsça kökenli, bugün ya hâlâ sözlükte duran ya da “eskimiş” diye işaretlenmiş sevgi ve güzellik sözcüklerinden söz ediyoruz. Wikipedia'ya göre Osmanlıca, Osmanlı İmparatorluğu'nda Türkçenin standartlaşmış yazı diliydi; Farsçadan ve Farsça üzerinden Arapçadan geniş ölçüde ödünç almıştı ve 1928'deki dil ve harf devrimiyle yerini bugünkü Türkçeye bıraktı. Yani ayrı bir dil değil, Türkçenin eski bir yazı dili; bu yüzden “Osmanlıca iltifat” ezberlenecek bir şifre değil, tek tek anlamı bilinmesi gereken bir kelime hazinesi. Aşağıda en işe yarayanları TDK'deki anlamı, Nişanyan Sözlük'teki kökeniyle ve bugün bir mesajda nasıl durduğuyla veriyoruz. “İltifat” kelimesinin kendisinin ne demek olduğu için iltifat sözleri sayfasına bak.

Sevgiliye seslenmek

KelimeTDK'de anlamıKöken ve kayıtKime yakışır
dilberalımlı, güzel kadınFarsça dilbar, “gönül çelen”; Nişanyan'da ilk kayıt 1360kadına
canangönülden sevilen, gönül verilmiş kadın; tasavvufta AllahFarsça cānān, “canlar, şiirde sevgili”; 1360kadına, şiirsel
mahbup / mahbubesevilen erkek / sevilen kadın (ikisi de eskimiş)Arapça maḥbūb, ḥabba “sevdi” fiilindenerkeğe / kadına
maşuk / maşukasevilen, âşık olunan erkek / kadın (ikisi de eskimiş)Arapça maʿşūḳerkeğe / kadına
yârsevgili; dost ve yardımcı (bu ikisi eskimiş)Farsça yār, “yardımcı, arkadaş, dost”; Yunus Emre'de “Yunus şikāyet eyleme yārdan” (1320 öncesi)herkese
civanyakışıklı genç erkek veya güzel genç kadınFarsça cavān, “genç, delikanlı”; TDK'de “civanım!” deyimiherkese

Dilber, Nişanyan'a göre dil (gönül) ile “getiren” anlamındaki bar'ın birleşimi: gönül getiren, gönül alan. Mahbup ise habibi ile aynı kökten, ḥabba'dan geliyor; ikisinin ilişkisi için habibi ne demek sayfasına bak. Cinsiyetli olan her kelimede dikkat gerekiyor: dilber ve canan TDK'de kadını anlatıyor, mahbup ile maşuk erkeği. Cinsiyet belirtmek istemiyorsan civan ve yâr daha güvenli.

“Gözümün nuru” için TDK üç ayrı Osmanlıca söz sayıyor: nuruaynım, nuruçeşmim, nurudidem. Üçü de eskimiş ünlem olarak işaretli ve üçü de aynı şeyi söylüyor; fark, “göz” için hangi dilden kelime seçildiği: Arapça ʿayn, Farsça çeşm, Farsça dīde. Bir söz için üç farklı göz.

Güzellik ve zarafet

KelimeTDK'de anlamıDikkat
nazeninnazlı (eskimiş); narin; şımartılmış; nazlı, genç ve güzel kadınüçüncü anlam “şımartılmış”, karşındaki iltifat diye okumayabilir
nazendenazlı (eskimiş)bugün neredeyse sözlükte kalmış
ahuceylan; mecaz: güzel, ince, zarif (kadın)“ahu gözlü” ve “ahu bakışlı” birleşikleri var
afetgüzelliğiyle insanı şaşkına çeviren kadın (üçüncü anlam)ilk iki anlam yıkım ve kötü sonuç
mahmursüzgün, dalgın bakışlı (göz); baygın (üçüncü anlam)ilk iki anlam sarhoşluk ve uyku sersemliği

Tablodaki iki tuzak önemli. Birincisi çok anlamlılık: TDK nazenin için dört anlam veriyor ve üçüncüsü “üstüne titrenerek çok şımarık yetiştirilmiş”. Bir iltifatta bu anlam çıkarsa kelime kötü durur. İkincisi afet: sözlükte önce doğa olaylarının yıkımını anlatıyor, güzel kadın anlamı üçüncü sırada. Mesajda kullanacaksan cümlenin içinde güzel anlamını açık et.

Aşk, özlem ve ayrılık

KelimeTDK'de anlamıNişanyan'dan not
sevdagüçlü sevgi, güçlü aşk; hüzün, tasaArapça “kara”; sevmek fiiliyle köken ilişkisi yok
hicranayrılık; ayrılığın neden olduğu onulmaz acıArapça hicrān; ilk kayıt 1317
vuslatsevgiliye kavuşma (eskimiş)Arapça waṣla; ilk kayıt 1330; zıddı firak
firkatayrılık (eskimiş)TDK'de eskimiş işaretli; hicran bugün daha canlı
hasretözlembugünkü Türkçede sorunsuz
iştiyaközleme (eskimiş); güçlü istekArapça
meftunvurgunArapça meftūn
vefasevgiyi sürdürme, sevgi, bağlılıkArapça

Nişanyan'ın sevda notu tabloyu en çok şaşırtan satır. Kelime Arapça sawdāʾ'dan, yani “kara” demek olan ve eski tıpta kara safrayı anlatan bir sözcükten geliyor; Nişanyan'ın açık notuyla, Türkçedeki sevmek fiiliyle köken ya da anlam ilişkisi yok. Kulağa akraba gibi gelseler de değiller.

Bugünkü cümleden eski kelimeye

Aradığın şey çoğu zaman bir kelime değil, söylemek istediğin cümlenin eski karşılığıdır. Aşağıdaki eşleşmelerin hepsi TDK anlamlarına dayanıyor; “eskimiş” işaretli olanlar bugün gündelik konuşmada duyulmuyor, ama anlaşılıyor.

Söylemek istediğinOsmanlıca kelimeTDK'ye göre
Seni çok özledimhasret, iştiyakhasret özlem demek; iştiyak eskimiş, “özleme” ve “güçlü istek”
Sana hayranımhayran, meftun, müptelameftun “vurgun”; müptela üçüncü anlamıyla “âşık, vurgun”
Sonunda buluştukvuslateskimiş: sevgiliye kavuşma
Yine görüşemiyoruzhicran, firkathicran ayrılık ve onulmaz acı; firkat eskimiş
Sözümde duracağımvefasevgiyi sürdürme, bağlılık
Gözümün nurunuruçeşmim, nuruaynım, nurudidemüçü de eskimiş ünlem

Müptela satırına dikkat: TDK bu kelimenin ilk anlamını “bağımlı” diye veriyor, âşık anlamı üçüncü sırada geliyor. Yazarken tonu “aşk bağımlısıyım” gibi okunabilir.

Hitap sözlerinin eski ile yeni arasında geçişli bir kümesi de var. TDK efendim maddesinin ikinci anlamını “saygı, nezaket ve sevgi ifadesi” diye yazıyor; canım maddesi ise “çok sevdiğim” anlamının yanında, farklı okunuşla (ca:nım), “çok güzel, çok değer verilen” anlamını da veriyor. Bunları Osmanlıca saymıyoruz ama eski hitapların bugüne taşınmış hâli olarak okunabilir; kelimeyi eskiye çekmek yerine bunları kullanmak, çoğu mesajda aynı sıcaklığı sade bir dille verir.

Bugün bir mesajda nasıl durur

Kural basit: mesaj başına tek eski kelime. Geri kalanı bugünkü Türkçeyle yazınca eski kelime bir göz kırpma gibi durur; bütün cümle eskiyse kılık değiştirmiş gibi okunur. Aşağıdaki mesajlar bunu gösteriyor.

  • “Meftun kelimesini kullanmak istedim, önce TDK'ye baktım: ‘vurgun’ diyor. Peki, vurgunum.” Tanışma haftalarına yakışan hafif bir espri.
  • “Hicran, TDK'ye göre ayrılığın neden olduğu onulmaz acıymış. Pazartesiye kadar hafif sürümünü yaşayacağım.” Hafta sonu görüşemeyecek iki kişi için.
  • “Sevda sevmekten gelmiyormuş, Arapçada kara demekmiş. Bizim hikâyemizde kara olan hiçbir şey yok.” Kelime merakı olan biri için.
  • “Vuslat için cumartesi akşamı müsait misin? Saat sende, kahve benden.” Buluşma öneren bir mesaj.
  • “Hasret çekmek ne demekmiş, üç gündür öğreniyorum.” Hasret bugün de yaşayan bir kelime, o yüzden eskilik kaygısı yok.
  • “Fotoğraftaki bakışa ahu gözlü denir; TDK ahu'yu güzel, ince, zarif diye açıklıyor. Fazla iddialı oldu mu?” Kadına yönelik; birkaç kez görüştüğün biri için.

Ciddi, uzun bir sevgi ilanı arıyorsan Osmanlıca seçme: eski kelimeler resmî bir ton taşıyor ve duygu yerine biçime dikkat çekiyor.

Sık sorulan sorular

Osmanlıca en güzel iltifat kelimeleri neler?
Güzel kadın için dilber, nazenin ve afet; sevilen kişi için canan, mahbup ve mahbube; “gözümün nuru” için nuruçeşmim. Hepsi TDK Güncel Türkçe Sözlük'te madde olarak duruyor; mahbup, mahbube, nuruçeşmim ve nazende gibi bazıları “eskimiş” işaretli. Sözlük hangisinin bugün hangi ortamda yakıştığını söylemiyor, bu yüzden her birini anlamıyla birlikte öğrenmek gerekiyor.
Osmanlıca “sevgilim” nasıl denir?
Tek bir karşılığı yok: yâr (sevgili), canan (gönülden sevilen kadın), mahbup (sevilen erkek), mahbube (sevilen kadın), maşuk (sevilen, âşık olunan erkek) ve maşuka (sevilen kadın). TDK mahbup, mahbube, maşuk ve maşuka'yı “eskimiş” diye işaretliyor; yâr'da yalnızca “dost” ve “yardımcı” anlamları eskimiş, canan'ın “sevilen kadın” anlamı ise işaretsiz. Kime söylendiğine göre değişmeyen seçenek civan: TDK'ye göre hem yakışıklı genç erkek hem güzel genç kadın için geçiyor.
Osmanlıca aşk sözleri ve anlamları neler?
Sevda (güçlü sevgi ya da tutku; Nişanyan'a göre Arapça kara demek), hicran (ayrılığın onulmaz acısı), vuslat (sevgiliye kavuşma, eskimiş), firkat (ayrılık, eskimiş), iştiyak (özlem, eskimiş) ve vefa (sevgiyi sürdürme). Sayfadaki üç tabloda hepsi TDK anlamıyla yan yana.
Osmanlıcayla bugün mesaj yazılır mı?
Yazılır, ama tek bir eski kelime yeter. Mesajın geri kalanını bugünkü Türkçeyle yazarsan kelime bir göz kırpma gibi durur; baştan sona eski sözcüklerle yazılan bir cümle ise karşındakini anlam aramaya iter.

Kaynaklar

  1. Wikipedia: Ottoman Turkish Osmanlıcanın Osmanlı İmparatorluğu'nda Türkçenin standartlaşmış yazı dili (register) olduğu, Farsçadan ve Farsça üzerinden Arapçadan geniş ölçüde ödünç aldığı, Fars-Arap kökenli bir alfabeyle yazıldığı ve 1928 dil ve harf devrimiyle yerini bugünkü Türkçeye bıraktığı.
  2. TDK Güncel Türkçe Sözlük: dilber Dilber (alımlı, güzel kadın), canan (gönülden sevilen kadın; eskimiş ikinci anlamı tasavvufta Allah), mahbup ve mahbube (eskimiş; sevilen erkek, sevilen kadın), maşuk ve maşuka (eskimiş), yâr (sevgili; eskimiş: dost, yardımcı) ve civan (yakışıklı genç erkek veya güzel genç kadın; civanım! deyimi) maddeleri; aynı adres ara= değiştirilerek okundu.
  3. TDK Güncel Türkçe Sözlük: nuruçeşmim Nuruaynım, nuruçeşmim ve nurudidem maddelerinin üçünün de eskimiş ünlem olarak “gözümün nuru” diye açıklanması ve köken bilgisi (Arapça nūr + ʿayn, Farsça çeşm, Farsça dīde); gözümün nuru maddesi.
  4. TDK Güncel Türkçe Sözlük: nazenin Nazenin (dört anlam, birincisi eskimiş), nazende (eskimiş, nazlı), ahu (mecaz: güzel, ince, zarif kadın; ahu gözlü, ahu bakışlı), afet (üçüncü anlam: güzelliğiyle şaşkına çeviren kadın), mahmur (üç anlam) maddeleri; ayrıca efendim ve canım maddeleri.
  5. TDK Güncel Türkçe Sözlük: vuslat Vuslat (eskimiş, sevgiliye kavuşma), firkat (eskimiş, ayrılık), hicran (ayrılık, ayrılığın onulmaz acısı), hasret, iştiyak (eskimiş ve ikinci anlamı), sevda, meftun (vurgun), müptela, hayran, vefa maddeleri.
  6. Nişanyan Sözlük: dilber Dilber'in Farsça dilbar “gönül çelen, gönül alan” sözcüğünden geldiği, dil “gönül” ile bar “getiren” bileşiminin ilk Türkçe kayıtlarının 1360 ve 1367 tarihli olduğu; canan (cānān, “canlar, şiirde sevgili”, 1360), mahbup (maḥbūb, ḥabba “sevdi”), yâr (Yunus Emre, 1320 öncesi: “Yunus şikāyet eyleme yārdan”) ve civan (cavān, “genç, delikanlı”) maddeleri de okundu.
  7. Nişanyan Sözlük: sevda Sevda'nın Arapça sawdāʾ “kara şey, kara safra, akıl dışı arzu” sözcüğünden geldiği, ilk kayıtların 11. yüzyıldan olduğu ve Türkçe sevmek fiiliyle köken veya anlam ilişkisi bulunmadığı notu.
  8. Nişanyan Sözlük: vuslat Vuslat'ın Arapça waṣla(t) “birleşme, buluşma, ulaşma” sözcüğünden geldiği, 1330 tarihli Âşık Paşa kaydı, zıddının firak olduğu ve vuslat biçiminin halk telaffuzunu yansıttığı notu; hicran (hicrān, ilk kayıt 1317) ve firkat (furḳa, ilk kayıt 1330) maddeleri de okundu.